Fandom

PrePedia

Homeopatia

953strony na
tej wiki
Dodaj nową stronę
Dyskusja1 Udostępnij


Wikipedia-logo-v2.svg Zobacz w Wikipedii: Homeopatia

Homeopatia (z gr. όμοιος, homoios – podobny i πάθος, pathos – cierpienie) – dziedzina medycyny niekonwencjonalnej, w której stosuje się wykonane w specyficzny sposób bardzo rozcieńczone roztwory wodno-alkoholowe substancji, które u osób zdrowych wywołują podobne objawy psychosomatyczne do objawów chorobowych pacjenta. Od pewnego poziomu tzw. dynamizowania, dalsze, sukcesywne rozcieńczanie doprowadza do stanu, w którym prawdopodobieństwo zachowania choćby jednej cząsteczki substancji aktywnej w dawce preparatu jest znikome[1].

Homeopatia została zapoczątkowana pracami niemieckiego lekarza Samuela Hahnemanna i kieruje się trzema naczelnymi zasadami: podobieństwa, dynamizowania oraz podawania pojedynczego środka, obejmującego wszystkie psychosomatyczne objawy pacjenta.

Homeopaci twierdzą, że stosowanie homeopatii wzmaga siłę życiową i pobudza układ odpornościowy pacjenta, a skuteczność preparatów należy przypisywać niepotwierdzonemu przez naukę efektowi pamięci wody. Nieliczne badania w tym kierunku wskazują na różnice w strukturze wody pomiędzy zwykłą wodą a zdynamizowanym homeopatycznie roztworem wodnym, sporządzonym przy użyciu wody destylowanej[2]. Jednakże nie ma zweryfikowanych obserwacji, ani wiarygodnych naukowo mechanizmów fizycznych, które potwierdzałyby takie zjawisko[3][4]. Nie jest też dokładnie znany sposób, w jaki lek homeopatyczny miałby zapoczątkowywać proces leczenia[5]. Homeopaci podkreślają, że homeeopatia nie stosuje się do paradygmatu materialistycznego, albowiem Hahnemannowska siła życiowa i dynamizowanie roztworów nie mieszczą się w koncepcie materialistycznym, a w stawianiu diagnozy homeopatycznej niematerialne myśli i emocje odgrywają kluczową rolę w poszukiwaniu związku między osobą pacjenta a środkiem homeopatycznym.

Sceptycy oraz przeciwnicy homeopatii tłumaczą pewien efekt leczniczy środków homeopatycznych działaniem placebo lub jako rezultat myślenia magicznego[6].

Twierdzenia o skuteczności homeopatii przekraczającej efekt placebo nie mają oparcia w dowodach naukowych i przeprowadzonych badaniach klinicznych nad jej skutecznością[7][8][9][10][11]. Chociaż niektóre badania dały pozytywne wyniki[12][13][14][15][16], to systematyczne przeglądy wszystkich opublikowanych badań klinicznych nie udowodniły skuteczności homeopatii[17][18][19][20][21]. Co więcej, badania kliniczne o wysokiej jakości wskazują na mniej pozytywne efekty[19][22], a większości badań z pozytywnymi wynikami nie udało się powtórzyć lub wykazano problemy metodologiczne, które nie pozwalają na uznanie ich za jednoznaczny dowód na skuteczność homeopatii[23][24][9][8]. Powyższe fakty oraz stosowanie w homeopatii leków, które nie zawierają aktywnych składników farmakologicznych są powodem tego, że homeopatię uznaje się też za pseudonaukę lub szarlatanerię[25][26][27][28][29].

W literaturze medycznej są też dostępne wyniki metaanaliz, według których, że leki homeopatyczne stosowane w pewnych schorzeniach, jak infekcje górnych dróg oddechowych i alergie, są efektywne, i że nie chodzi tu o efekt placebo[30][31][32][33].

Leki[34][35] homeopatyczne przygotowuje się według zaleceń zawartych w niemieckiej farmakopei homeopatycznej z surowców wyjściowych, które są głównie pochodzenia roślinnego lub mineralnego. Najczęstszymi postaciami leków homeopatycznych są kropelki lub kuleczki cukrowe (peletki) do podawania doustnego oraz żele i maści do użytku zewnętrznego.

Leki homeopatyczne są uważane ogólnie za bezpieczne, poza nielicznymi wyjątkami[36]. Homeopaci są krytykowani za narażanie pacjentów poprzez dawanie porad, aby unikać stosowania metod medycyny konwencjonalnej, np. szczepionek[37], antybiotyków[38] i leków antymalarycznych[39].

Pomimo kontrowersyjności na temat skuteczności, homeopatia jest praktykowana w wielu krajach na całym świecie u ludzi i zwierząt[40].

W homeopatii wyróżnia się dwa nurty: klasyczny oraz kliniczny. Homeopatia klasyczna pozostaje wierna ideom odkrywcy i poszukuje indywidualnego leku dla pacjenta tzw. simillimum. Homeopatia kliniczna stanowi zawężoną formę homeopatii i jest częściej spotykana, zajmuje się poszukiwaniem leku na daną chorobę.

W Polsce produkty lecznicze homeopatyczne zostały wprowadzone do ustawy o prawie farmaceutycznym i według Ministerstwa Zdrowia mogą być przepisywane pacjentom przez dyplomowanych lekarzy medycyny, ale homeopatia nie została wymieniona jako specjalizacja lekarska, natomiast Rada Naczelnej Izby Lekarskiej uznała praktykowanie homeopatii przez lekarzy medycyny i lekarzy dentystów za błąd w sztuce lekarskiej, a przepisywanie przez nich preparatów homeopatycznych za nieetyczne i niegodne profesji medycznej[41].

Historia homeopatii

Hahnemann Memorial at Scott Circle.jpg

Pomnik Hahnemanna w Waszyngtonie

Próby leczenia schorzeń przez podawanie substancji, które u zdrowych osób wywołują objawy identyczne z objawami chorobowymi pacjenta, pojawiały się w historii medycyny już od czasów starożytnych w różnych kręgach kulturowych.

Myśl zawarta w pierwszej zasadzie homeopatii, czyli zaleceniu "podobne lecz podobnym" Similia similibus curentur, przewijała się u Hipokratesa z Kos i Empedoklesa. Sformułowanie zasady jest przypisywane Hipokratesowi, który leczył biegunki przez podanie pacjentom niewielkiej ilości środka przeczyszczającego[potrzebne źródło]. Zalecenie podobne lecz podobnym było istotne dla greckiej magii i mitologii[42]. Ideę doboru leków podobnych w swym działaniu do choroby zawierają staroindyjskie pisma Wedy, zaś w dzisiejszych Indiach homeopatia jest popularną metodą leczenia[potrzebne źródło].

W czasach nowożytnych kręgu kultury europejskiej Paracelsus (1493–1541) sformułował zasadę, że wszystko może być trucizną i tylko dawka decyduje o ostatecznym efekcie. Dwa wieki później doktor Anton von Störck (1731–1803) stosował przeciw bardziej uciążliwym dolegliwościom wyciągi z roślin silnie działających i trujących. Wysunął on przypuszczenie, że można leczyć tymi ekstraktami te choroby i objawy, które pojawiają się również, gdy trucizna działa na zdrowy organizm. Był w tym miejscu bliski homeopatii i należy do prekursorów tej metody leczenia.

Samuel Hahnemann (1755–1843), niemiecki lekarz, jest uznawany za wynalazcę homeopatii. On pierwszy wyznaczył prawa, przebadał leki i usystematyzował choroby oraz wprowadził używane do dzisiaj określenia homeopatia i alopatia. Chciał w ten sposób odróżnić własną koncepcję leczenia od alopatii, czyli metod leczniczych opartych na zasadzie "przeciwne lecz przeciwnym" (łac. Contraria contraribus curantur), które mają przeciwdziałać objawom chorobowym. Założenia leczenia homeopatycznego opisał w opublikowanym w 1810 Organonie sztuki medycznej. W ciągu życia Hahmemann napisał jeszcze dwie pozycje: Choroby chroniczne i Materia Medica.

W Chorobach chronicznych przedstawił własną teorię powstawania schorzeń przewlekłych, używając w tym celu pojęcia miazmy dla określenia dziedzicznej skłonności do zapadalności na niektóre choroby – co, według słów samego Hahnemanna, było odpowiedzią na niemożność uzyskania trwałej poprawy zdrowia za pomocą homeopatii w przypadkach pewnych chorób.

W Materia Medica zamieścił opisy testów homeopatycznych przeprowadzonych z 66 substancjami przez niego samego i licznych ochotników.

W XIX wieku ideę Hahnemanna rozwinęli jego uczeń Constantine Hering (1800–1880) i James Tyler Kent (1849–1916).

Pod koniec drugiej połowy XIX wieku homeopatia była praktykowana w Europie, Azji i Ameryce Północnej[43].

Obecnie do znanych homeopatów należą: George Vithoulkas w Grecji, Masi w Ameryce Południowej, Rajan Sankaran w Indiach, Mangialavori we Włoszech oraz Jan Scholten w Holandii.

Podstawowe założenia homeopatii

Homeopatia opiera się na kilku kluczowych koncepcjach, z których część znajduje się na pograniczu nauki oraz metafizyki. Należą do nich przede wszystkim: przekonanie o istnieniu siły życiowej, podejście holistyczne, zasada podobieństwa, stosowanie minimalnej dawki, dynamizowanie leków oraz prawa Heringa.

Energia życiowa

Homeopatia zakłada istnienie niematerialnej energii życiowej, która miałaby być siłą dającą zdolność życia i wykonywania pracy. Synonimami tego pojęcia są: siła życiowa, energia człowieka, witalność, żywotność, vis vitalis po łacinie, dynamis – określenie używane przez Hahnemanna, chi po chińsku, prana po hindusku, energia morfogenetyczna i siła samouzdrawiająca. Nowoczesna homeopatia utożsamia siłę życiową człowieka z rzekomym polem energetycznym człowieka, które człowiek posiada w sobie i dookoła siebie.

Energia życiowa posiada według XIX-wiecznego amerykańskiego homeopaty-lekarza J.T. Kenta następujące cechy charakterystyczne:

  • jest obecna we wszystkich żywych istotach i pierwiastkach chemicznych
  • sprawia, że organizm żyje
  • utrzymuje materię w całości i harmonii
  • reaguje na zmiany wewnętrzne i zewnętrzne, dążąc do utrzymania wewnętrznej homeostazy oraz homeostazy z otoczeniem zewnętrznym
  • koordynuje żywy organizm na poziomie psychosomatycznym
  • może zamieniać materię w energię i energię w materię
  • może działać porządkująco (zdrowie) lub chaotycznie (choroba)
  • jest inteligentna, tzn. w inteligentny sposób reaguje na zmiany, mając na celu przywrócenie i utrzymanie dynamicznego stanu równowagi pomiędzy układem nerwowym, układ hormonalnym i układem immunologicznym, aby przystosować organizm (umysł i ciało) do nieustannych zmian zachodzących w środowisku wewnętrznym i zewnętrznym

Podejście holistyczne

Idea holistyczna zakłada, że człowiek składa się z umysłu (psyche, dusza) i ciała, tworzących nierozerwalną jedność. W związku z powyższym człowiek funkcjonuje i reaguje jednocześnie na obu poziomach: psychicznym i somatycznym, w celu zapewnienia homeostazy. Parafrazując, zmiana na poziomie psychicznym pociąga za sobą reakcję ciała, zaś bodziec działający na ciało pociąga za sobą reakcję umysłową.

Zasada podobieństwa

Zasada podobieństwa zawarta w łacińskiej sentencji Similia similibus curantur stanowi pierwszy warunek sine qua non w homeopatii. W myśl tej zasady objawy choroby mogą zostać wyleczone jedynie przez środek, który podany zdrowej osobie jest w stanie wywołać u niej te same objawy chorobowe. Na zasadę podobieństwa zwrócił uwagę Hipokrates. Hahnemann odkrył ją, wykonując na własnej osobie eksperymenty z chininą – lekiem przeciwmalarycznym i doświadczając objawów podobnych jak w malarii. Doszedł do wniosku, że środki chemiczne są w stanie wywołać sztuczne objawy chorobowe u osób zdrowych, które są nieomal identyczne z objawami prawdziwej choroby. Na podstawie doświadczeń wysunął hipotezę, że sztucznie wywołana choroba przez podanie środka chemicznego jest w stanie wyleczyć prawdziwą chorobę, od której jest nieco silniejsza, jeżeli zostanie spełniony warunek podobieństwa. Sztucznie wywołana choroba następnie samoczynnie wygasałaby. W nielicznych zastosowaniach, takich jak np. homeopatyczne leki antykoncepcyjne, zasada podobieństwa bywa krytykowana z powodu kontrowersji natury estetycznej[44].

Zasada dynamizowania leków

Zasada potencjowania leków (synonim: dynamizowanie) opiera się na rzekomym eksperymentalnym odkryciu Hahnemanna, że siła lecznicza środka zwiększa się wraz ze stopniem potencjowania, zaś objawy niepożądane zmniejszają się. Potencjowanie, czyli jednoczesne rozcieńczanie i poddanie roztworu serii silnych wytrząsań, prowadzi według homeopatów do zwiększenia energii środka. Stanowi drugi warunek sine qua non w homeopatii. Podczas wytrząsania niezbędne jest uderzanie pojemnikiem z przygotowywanym preparatem w specjalną deskę pokrytą z jednej strony skórą i wypełnioną końskim włosiem[45].

Zasada najmniejszej dawki

Zasadę minimalnej dawki homeopaci łączą z prawem sformułowanym w XVIII wieku przez francuskiego matematyka Maupertuisa, które mówi, że ilość akcji potrzebna do wywołania zmiany/reakcji w naturze jest najmniejsza z możliwych.

Prawa Heringa

Prawa sformułowane przez Constantina Heringa, ucznia Hahnemanna, dotyczą chronologicznego porządku i kierunku zanikania objawów chorobowych podczas procesu zdrowienia. Według tych praw proces powracania do zdrowia przebiega prawidłowo, jeżeli objawy chorobowe zanikają:

  • od wewnątrz na zewnątrz organizmu, np. astma przechodzi w wysypkę skórną
  • od góry do dołu, np. wysypka pojawia się najpierw na twarzy, a na końcu znika z palców rąk i nóg
  • od narządów ważnych życiowo do narządów mniej ważnych, w kolejności: mózg, serce, wątroba, płuca, nerki, mięśnie, skóra
  • od centrum (mózg) na peryferie ciała, np. podczas polepszenia w przebiegu choroby psychicznej może wystąpić biegunka
  • w chronologicznym porządku odwrotnym do kolejności ich wystąpienia, tzn. najpierw zanikają stosunkowo nowe objawy chorobowe, a na końcu najstarsze objawy chorobowe; to prawo dotyczy zdrowienia po podaniu pacjentowi simile, w przeciwnym wypadku dochodzi do zaniku objawów chorobowych związanych z konkretną warstwą

Na podstawie praw Heringa, podczas drugiej i kolejnych konsultacji, homeopata dokonuje ewaluacji i oceny procesu zdrowienia pacjenta.

Rzekomy mechanizm działania

Zwolennicy homeopatii – uznawanej przez nich za niekonwencjonalną metodę leczniczą – nazywają ją terapią regulacyjną. Oznacza to, że stosowane przez nią środki nie miałyby działać bezpośrednio na drobnoustroje lub inne czynniki chorobotwórcze, ale w specyficzny sposób pobudzać mechanizmy regulacyjne i układ odpornościowy organizmu. Podstawą doboru środków jest przede wszystkim wspomniana Materia Medica Hahnemanna. Homeopata przeprowadza wywiad, którego bardzo istotną częścią jest opis choroby przez samego pacjenta. Opis ten uzupełniany jest pytaniami. Mając taki zestaw objawów, homeopata stara się dopasować ze znanych środków ten, którego charakterystyka pokrywają się z najważniejszymi obserwacjami, które poczynił.

Współczesne próby naukowego poparcia homeopatii postulują istnienie mechanizmów opierających się o pseudonaukowe koncepcje takie jak elektromagnetyczne pole człowieka, własną interpretację równania Einsteina i teorii kwantowej, czy odwołujących się do zjawisk rezonansu elektromagnetycznego i pamięci wody. Próby te nie znajdują jednak akceptacji środowisk naukowych i sprowadzają się do postulowania analogii pomiędzy pewnymi zjawiskami opisywanymi przez naukę a koncepcjami homeopatii, bez wykazania, że jakikolwiek związek tego typu rzeczywiście istnieje.

Zrzeszenie Niderlandzkich Lekarzy Homeopatów (VHAN) na podstawie wybranych badań naukowych próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, co dzieje się ze środkiem homeopatycznym w wyniku dynamizowania roztworu i postuluje następujący mechanizm:

  • energiczne, mechaniczne wytrząsanie wody stymuluje powstawanie klastrów i tworzenie wody o uporządkowanej strukturze[46] oraz[47]
  • klastry te są w stanie zakodować informację, a następnie przekazać ją w kontakcie z systemem biologicznym, podobnie jak taśma magnetyczna lub płyta CD[48]
  • dodanie innego związku chemicznego do wody i energiczne wytrząsanie powoduje zmianę struktury klastrów wody z jednoczesnym wydzieleniem ciepła, którego ilość można zmierzyć kalorymetrycznie, dowodzi to wzrostu entropii wody[49]
  • woda, która miała kontakt z danym związkiem chemicznym w procesie rozcieńczania i energicznego wytrząsania, wykazuje inne właściwości niż zwykła woda, nawet w rozcieńczeniach powyżej granicy prawdopodobieństwa zachowania choćby jednej cząsteczki związku chemicznego[50].

Leczenie homeopatyczne

Homeopatyczne metody badania leków

Organon-cover-french 3e edition 1845.jpg

Francuski Organon z 1845

Rep1.JPG

Repertorium J.T. Kenta

Istnieją cztery sposoby homeopatycznego badania leków, które miałyby pozwalać na weryfikację skuteczności pojedynczych środków homeopatycznych i dostarczać wizerunków (profili, portretów) homeopatycznych, czyli pełnego obrazu charakterystycznych dla danego środka symptomów psychicznych i fizycznych:

  • proving homeopatyczny (test, próba) to metoda empiryczna wprowadzona przez Hahnemanna i polegająca na przyjęciu bardzo małych dawek lub spotencjowanej postaci środka, np. C30 przez zdrowego ochotnika oraz uważnej obserwacji pojawiających się zmian, objawów psychicznych i somatycznych, a także ogólnych spostrzeżeń, dolegliwości fizycznych, marzeń sennych i wrażeń podczas medytacji; testy są w założeniu prowadzone w sposób ograniczający wpływ sugestii, np. metodą podwójnie ślepej próby
  • wyleczone przypadki kliniczne poprzez podanie danego środka homeopatycznego; lek, który wyleczył pacjenta musiał być jego simile
  • monitorowanie przebiegu przypadkowego zatrucia daną substancją, a także celowe intoksykacje zwierząt laboratoryjnych lub hodowli tkanek in vitro, w ramach badań naukowych nad toksycznością wybranych substancji
  • analiza grupowa (tzw. generalizacja) to metoda teoretyczna, która wychodzi z założenia, że nowy środek homeopatyczny przynależący do danej grupy, posiadającej pewne już poznane cechy, będzie wykazywał te same cechy charakterystyczne co cała grupa; generalizacja wymaga potwierdzenia doświadczalnego

Homeopatyczna Materia medica jest zbiorem homeopatycznych portretów, poznanych w ciągu wieloletnich doświadczeń środków stosowanych jako leki homeopatyczne. W homeopatii znalezienie odpowiedniego leku dla pacjenta, czyli terapii, jest równoznaczne z postawieniem właściwej diagnozy, albowiem pod nazwą środka homeopatycznego w Materia Medica znajduje się spis dolegliwości i chorób psychosomatycznych, na które cierpi pacjent.

Do najbardziej znanych Materia Medica z opisami leków homeopatycznych należą:

  • T.F. Allen Encyclopedia of pure Materia Medica
  • W. Boericke Homeopathic Materia Medica
  • S. Hahnemann Materia Medica Pura
  • C. Hering The guiding symptoms of our materia medica
  • E.A. Farrington Clinical Materia Medica
  • O.A. Julian Materia Medica of new homeopathic remedies
  • S.R. Phatak Materia Medica of homeopathic remedies
  • R. Zandvoort The complete Materia Medica Mind

Niejako odwrotnością Materia Medica jest Repertorium, czyli zbiór symptomów psychicznych i somatycznych oraz ogólnych, z wyszczególnieniem przy każdym symptomie skrótów nazw wszystkich środków homeopatycznych, które należy wziąć pod uwagę przy danym objawie, poszukując leku dla pacjenta. Posługiwanie się Repertorium podczas stawiania diagnozy homeopatycznej jest określane mianem repertoryzacji. Repertoria mogą być w postaci książkowej lub programów komputerowych.

Do często używanych należą następujące repertoria:

  • J.T. Kent Repertory of the Homeopathic Materia Medica
  • R. Zandvoort The Complete Repertory Mind w postaci książkowej
  • R. Zandvoort Complete Repertory w postaci programu komputerowego

W homeopatii XXI wieku, zwanej New Homeopathy, coraz częściej odchodzi się od podziału środków homeopatycznych na środki tzw. duże (konstytucyjne, polychresty) i środki tzw. małe (lokalne, ostre), a mówi się jedynie o dobrze poznanych środkach homeopatycznych i środkach mało poznanych (jeszcze słabo udokumentowanych).

Pogorszenie pierwotne

Homeopaci stosują koncepcję tzw. pogorszenia pierwotnego, aby opisać nasilenie już istniejących objawów na początku leczenia homeopatycznego, które miałoby być oznaką, że organizm zaczyna walczyć z chorobą. Pogorszenie pierwotne można według homeopatów zaobserwować głównie w przebiegu chorób chronicznych, u pacjentów szczególnie wrażliwych. Nasilenie objawów chorobowych mogłoby też zostać spowodowane podaniem pacjentowi za wysokiej potencji, ewentualnie dawki lub niewłaściwego leku. Pojawienie się nowych objawów, innych niż te, które opisał pacjent, ma świadczyć o złym doborze terapii. Homeopaci uznają, że idealnie dobrane simile działa natychmiast i nie wywołuje pogorszenia.

Kryzys w leczeniu homeopatycznym

Pogorszenie pierwotne jest często mylone z tzw. kryzysem w leczeniu homeopatycznym. Według homeopatów kryzys w leczeniu homeopatycznym polega na pojawieniu się objawów chorób, na które pacjent cierpiał w przeszłości, oraz świadczy o toczącym się procesie samouzdrawiania i odtruwania organizmu z przytłumionych lekami syntetycznymi objawów chorobowych. Trwa przeciętnie od 3 do 7 dni, nie jest groźny dla życia i mija samoistnie, a po jego ustąpieniu pacjent miałby odczuwać wyraźny wzrost witalności i poprawę samopoczucia. Zjawisko to może, ale nie musi wystąpić. Zdaniem homeopatów jest niezależne od dawki czy potencji podanego leku homeopatycznego.

Blokady w leczeniu homeopatycznym

Pojęcie blokad w leczeniu homeopatycznym oznacza czynniki, które zaburzają działanie dobrze dobranych leków homeopatycznych i w rezultacie prowadzą do zakończenia leczenia niepowodzeniem[51]. Podwaliny koncepcji blokad w leczeniu homeopatycznym opracował Samuel Hahnemann i w szóstym wydaniu Organonu zamieścił listę czynników, które mogą negatywnie wpływać na efekt leczenia homeopatycznego[51].

Współczesne blokady w leczeniu homeopatycznym[51]

Leki homeopatyczne

Leki homeopatyczne powstają podczas jednoczesnego rozcieńczania postaci wyjściowej surowca (pranalewki) i energicznego wytrząsania tego roztworu. Proces ten nosi nazwę potencjowania (potęgowania lub dynamizowania) roztworu i stanowi conditio sine qua non w homeopatii. Otrzymane w ten sposób rozcieńczenia nazywamy potencjami lub potęgami homeopatycznymi. Opisy wykonania nalewek wyjściowych, rozcieńczenia pierwszego stopnia oraz kolejnych etapów potencjowania znajdują się w niemieckiej farmakopei homeopatycznej HAB (skrót od Homeopatisches Arzeneibuch), z której korzysta się w wielu krajach, w tym również w Polsce.

Podział

Homeopaci dzielą leki homeopatyczne ze względu na pochodzenie surowców wyjściowych na:

Usystematyzowania i homeopatycznego zdefiniowania wszystkich, ogólnie dostępnych pierwiastków chemicznych na podstawie układu okresowego oraz ich połączenia w dynamiczną całość dokonał lekarz-homeopata Jan Scholten. Graficznie homeopatyczna teoria pierwiastków chemicznych została zilustrowana w postaci spirali[52].
  • leki miazmatyczne (tzw. nosody) – otrzymane ze zmienionych chorobowo miejsc, w następstwie takich chorób jak: świerzb, rzeżączka, kiła, gruźlica oraz nowotwór; dostępne jedynie w bardzo wysokich potencjach, niezawierających ani jednej molekuły materiału wyjściowego, odpowiednio noszące następujące nazwy: Psorinum, Medorrhinum, Syphilinum (Luesinum), Tuberculinum i Carcinosinum
Information icon.svg Osobny artykuł: Miazma homeopatyczna.

Leki homeopatyczne pochodzenia roślinnego i mineralnego należą do najczęściej stosowanych. Leki miazmatyczne są bardzo rzadko stosowane. Niekiedy do wyprodukowania środka homeopatycznego używa się leku konwencjonalnego, np. antybiotyku, aby odtruć organizm człowieka po długotrwałym zażywaniu leku. Stosowane są także homeopatycznie rozcieńczone szczepionki, w celu usunięcia niepożądanych objawów poszczepiennych.

Produkcja

Aqua-distillata.jpg

Starodawne naczynie na wodę destylowaną używaną do potencjowania

Punktem wyjściowym przy produkcji leków homeopatycznych jest sporządzenie pranalewki (nalewki wyjściowej, urtinktury) z surowca. Nalewka wyjściowa jest skoncentrowanym alkoholowo-wodnym wyciągiem z surowca do produkcji leku homeopatycznego. Surowce nierozpuszczalne w wodzie są najpierw rozcierane w moździerzu z laktozą aż do uzyskania rozcierki (trituratio), która rozpuszcza się w mieszaninie wody i alkoholu.

W wyniku rozcieńczenia odpowiedniej ilości pranalewki wodą i (lub) etanolem w stosunku 1:10 (potencja dziesiętna, symbol D) lub w stosunku 1:100 (potencja setna, symbol C) oraz energicznego wytrząsania, otrzymuje się pierwszą potencję homeopatyczną, np. 1 część pranalewki + 9 części rozpuszczalnika = potencja D1 lub 1 część pranalewki + 99 części rozpuszczalnika = potencja C1. Dalsze rozcieńczanie i wytrząsanie prowadzi do otrzymywania kolejnych potencji, np. 1 część potencji D1 + 9 części rozpuszczalnika = D2, 1 część potencji D2 + 9 części rozpuszczalnika = D3, etc. Analogicznie postępuje się w przypadku produkowania potencji w stosunki 1:100, np. 1 cz. potencji C1 + 99 cz. rozpuszczalnika = C2, 1 cz. C2 + 99 cz. rozpuszczalnika = C3, etc.

Do produkcji leków homeopatycznych używa się naczyń z neutralnego materiału (szkło) oraz obojętnych substancji pomocniczych tj. etanol, laktoza, cukier trzcinowy. Naczynia muszą mieć objętość przynajmniej o 1/3 większą od objętości roztworu. Podczas procesu produkcyjnego nie wolno pominąć żadnego etapu potęgowania roztworu.

Hahnemann przygotowywał leki homeopatyczne ręcznie, uderzając kilkakrotnie dnem naczynia o sprężyste podłoże. Na rynku szybko pojawiły się pierwsze urządzenia do produkcji masowej. Obecnie kolejne potencje są wytwarzane fabrycznie.

Do wykonania kolejnych potencji używa się każdorazowo nowego naczynia, jest to tzw. metoda wielu naczyń. Jeżeli do potencjowania użyto tylko jednego naczynia, wtedy dla odróżnienia potencje zostają oznaczone literką K, np. 30K. Metoda jednego naczynia (tzw. metoda na wylew) jest znacznie tańsza, a jej symbol pochodzi od nazwiska wynalazcy – Rosjanina Siemiona Korsakowa. Metodę Korsakowa stosuje się do produkcji wysokich i bardzo wysokich potencji w stosunku 1:100.

Postacie

Globuli.jpg

Kuleczki cukrowe

Wśród leków homeopatycznych wyróżniamy postacie przeznaczone do użytku wewnętrznego (ad usum internum) i postacie przeznaczone do użytku zewnętrznego (ad usum externum).

Do stosowanych doustnie (per os) postaci leków homeopatycznych należą:

Do stosowanych zewnętrznie postaci leków homeopatycznych należą: maści, kremy, żele, emulsje i płyny (tinktury do nacierania).

Oznaczenia – potencje homeopatyczne

Leki homeopatyczne są oznaczane według potencji (potęg) homeopatycznych, które wskazują na siłę i zakres działania. Litera przy nazwie leku określa rodzaj potencji (związany ze sposobem produkcji), natomiast liczba określa stopień spotęgowania roztworu (stopień zdynamizowania, czyli liczbę rozcieńczeń i jednoczesnych energicznych wytrząsań, którym został poddany surowiec podczas produkcji leku homeopatycznego). Ten kod literowo-cyfrowy zostaje wymieniony po łacińskiej nazwie środka homeopatycznego, na przykład: Arnica montana D6, Natrium muriaticum MK, Apis D12.

Information icon.svg Osobny artykuł: Potencja homeopatyczna.

Dawkowanie

Homeopathic332.JPG

Opakowania różnych leków homeopatycznych

Wybór potencji leku homeopatycznego oraz częstotliwość dawkowania zależą od indywidualnego stanu chorobowego pacjenta.

Dawka jednorazowa wynosi najczęściej 3–10 kropli, 10 ziarenek cukrowych lub 2–3 kuleczki cukrowe. W zależności od potencji leku homeopatycznego i reakcji pacjenta, dawkę powtarza się, jeżeli zachodzi taka konieczność.

Kobiety w ciąży lub karmiące piersią mogą z reguły stosować leki homeopatyczne o potencji wyższej od D6 lub C6, o ile w ulotce nie ma przeciwwskazań do stosowania podczas ciąży i karmienia piersią.

Zasady stosowania

Globulki, granulki, tabletki lub kropelki homeopatyczne przyjmuje się podjęzykowo. Nie należy ssać leku, lecz pozwolić mu powoli rozpuścić się i wchłonąć z błony śluzowej. Na co najmniej 15 do 30 minut przed, jak i po zażyciu leku, nie wolno jeść, pić ani myć zębów. W przypadku mycia zębów zalecane jest zachowanie jeszcze dłuższego odstępu czasu. Niektórzy homeopaci zalecają unikanie środków spożywczych o bardzo silnym zapachu, który długo utrzymuje się w ustach, np. miętówki. Picie herbaty nie stanowi przeciwwskazania, natomiast picie kawy jest przeciwwskazane tylko w przypadku niektórych leków homeopatycznych, np. Nux vomica.

Znikoma ilość cukru obecna w tabletkach i granulkach nie stanowi problemu dla osób chorych na cukrzycę i nie wpływa na poziom glukozy we krwi. Należy unikać dotykania kuleczek cukrowych i innych postaci doustnych palcami, szczególnie jeżeli są przeznaczone do zażywania przez inną osobę. Niekiedy przed zażyciem zaleca się rozpuścić kuleczki cukrowe w wodzie i zażyć na łyżeczce.

Kropelki homeopatyczne zawierają alkohol w stężeniu od 30% do 90%, który przy wyższych dawkach może wchodzić w interakcje z innymi lekami, np. nasennymi, przeciwdepresyjnymi, uspokajającymi. Ze względu na zawartość alkoholu kropelki homeopatyczne są niewskazane dla dzieci, kierowców, osób obsługujących maszyny, pacjentów stosujących inne leki wchodzące w interakcje z alkoholem oraz we wszystkich innych przypadkach, w których spożycie alkoholu jest niewskazane.

Osoby z ostrą nietolerancją laktozy muszą unikać tabletek homeopatycznych, bo najczęściej zawierają cukier mleczny. Odpowiednią postacią leku w przypadku alergii na laktozę są kuleczki lub ziarenka cukrowe.

Przed zastosowaniem leku homeopatycznego pacjent powinien zawsze zapoznać się z treścią ulotki załączonej do opakowania.

Dzieciom leki homeopatyczne podaje się ściśle według wskazówek lekarza.

Nurty w homeopatii

Homeopatia jest holistyczną metodą leczniczą – traktuje człowieka jako psychosomatyczną jedność, reagującą na bodźce wewnętrzne i zewnętrzne, zarówno na poziomie psychicznym, jak i somatycznym. Opiera się na doświadczeniach i obserwacjach dokonanych przez Hahnemanna oraz jego następców i zwolenników.

W homeopatii wyróżnia się dwa nurty: homeopatię klasyczną i homeopatię objawową (kliniczną/przyrodniczą).

Homeopatia klasyczna

Homeopatia klasyczna – wierna ideom odkrywcy tej metody leczniczej, czyli Hahnemannowi – poszukuje indywidualnego leku dla pacjenta tzw. simile lub lepiej simillimum, oraz usuwa tzw. warstwy, powstałe w wyniku działania stresu oraz urazów psychicznych i fizycznych, które niesie ze sobą życie, odciskając piętno na pacjencie. Warstwy manifestują się różnymi dolegliwościami. Każda warstwa wymaga osobnego leku homeopatycznego do jej usunięcia. Znalezienie simile jest trudne, wymaga olbrzymiej wiedzy homeopatycznej, doświadczenia oraz umiejętności analitycznego myślenia. Teoria simile sprawdza się u około 5% chorych, którzy zostają wyleczeni przez podanie jednego leku homeopatycznego i później potrzebują jedynie od czasu do czasu dawki przypominającej. Przeważająca większość pacjentów wymaga więcej niż jednego leku homeopatycznego w ciągu życia w celu usuwania warstw.

Homeopatia klasyczna dąży do przywrócenia w chorym organizmie równowagi psychiczno-hormonalno-immunologicznej, określanej mianem homeostazy. Pacjent otrzymuje pojedynczy lek homeopatyczny w wysokiej potencji i jednorazowej dawce, mający wzmocnić siłę witalną organizmu, prowadząc w efekcie końcowym do samowyleczenia.

Określenie homeopatia klasyczna zostało wprowadzone dla odróżnienia od innych nurtów w homeopatii.

Homeopatia kliniczna

WomanHomeopathy.jpg

Leki homeopatyczne dostępne bez recepty

Homeopatia kliniczna (synonimy: objawowa lub przyrodnicza) – zawężona, (łatwiejsza) i znacznie częściej praktykowana forma homeopatii, poszukuje środka leczniczego na daną chorobę i raczej nie zajmuje się poszukiwaniem simile dla pacjenta. Stosuje niskie potencje homeopatyczne (do D30) w celu leczenia dolegliwości somatycznych (np. reumatyzm), chorób ostrych (np. przeziębienie) oraz stanów pourazowych (np. zwichnięcie). Często jako terapia wspomagająca leczenie konwencjonalne i konwencjonalne zabiegi medyczne. Opiera się na potwierdzonym wieloletnimi doświadczeniami spostrzeżeniu Hahnemanna, iż rozcieńczanie substancji leczniczej i poddanie roztworu serii energicznych wytrząsań, czyli drastyczne zmniejszenie dawki i zdynamizowanie roztworu, prowadzi do wyeliminowania działań niepożądanych przy jednoczesnym zachowaniu, a nawet zwiększeniu efektu terapeutycznego. W homeopatii objawowej stosowane są głównie leki homeopatyczne pochodzenia roślinnego, stąd ten nurt w homeopatii jest często mylony z fitoterapią.

W handlu są dostępne bez recepty lekarskiej tzw. kompleksy homeopatyczne, czyli wieloskładnikowe preparaty homeopatyczne, które zawierają kilka różnych środków homeopatycznych w niskich potencjach, dobranych na zasadzie efektywności w leczeniu wybranego schorzenia, np. trądzika, zapalenia pęcherza moczowego, przeziębienia itp., w nadziei, że jeden ze składników wykaże efekt terapeutyczny.

Konsultacja homeopatyczna

Pierwsza konsultacja homeopatyczna (wywiad homeopatyczny) trwa z reguły jedną godzinę. Często pacjent otrzymuje wcześniej broszury do przeczytania z informacjami na temat leczenia homeopatycznego. Podczas spontanicznej rozmowy (anamnezy) homeopata nawiązuje kontakt z pacjentem, stara się go zrozumieć i poznać jego problemy, chce dowiedzieć się, dlaczego pacjent źle się czuje, czego w swoim życiu nie akceptuje, czego mu brakuje, aby czuć się szczęśliwym, co wyraźnie poprawia mu samopoczucie i co sądzi o nim i jego stanie zdrowia otoczenie (tzw. hetero-anamneza) oraz uspokoić. Z hetero-anamnezy (np. opinia nauczyciela) homeopaci korzystają np. w przypadku dzieci w wieku szkolnym. Homeopata także wypytuje się o diagnozę postawioną przez lekarza lub specjalistę.

Homeopathic diagnosis.png

Podstawowy przewodnik diagnostyczny do wywiadu z chorym

Jednocześnie homeopata poszukuje kluczowych symptomów (tzw. keynotes), które umożliwią mu wybranie właściwego leku homeopatycznego, czyli simile, tzn. takiego środka, który podany zdrowej osobie, wywoła u niej te same psychiczne i ogólne objawy, na które cierpi pacjent. Podczas stawiania diagnozy homeopata korzysta z Materia Medica i Repertorium.

Po upływie około 4 tygodni pacjent przychodzi na drugą wizytę (tzw. follow-up), która trwa około 30 minut. Homeopata dokonuje ewaluacji reakcji pacjenta na podany lek i ustala dalsze postępowanie w leczeniu. Pacjent otrzymał prawidłowy lek, jeżeli objawy chorobowe zmniejszyły się i ogólne samopoczucie pacjenta poprawiło się. Wybór leku był niewłaściwy, jeżeli stan zdrowia pacjenta nie uległ poprawie lub pojawiły się nowe, nieznane pacjentowi objawy chorobowe, w tym przypadku homeopata musi dokonać ponownej analizy.

Zagadnienia brane pod uwagę podczas konsultacji homeopatycznej:

  • powody, dla których pacjent skontaktował się z homeopatą
  • aktualne problemy pacjenta
  • rozpoznane przez medycynę konwencjonalną choroby (diagnozy lekarskie) oraz w przeszłości przebyte choroby
  • funkcjonowanie wszystkich organów i czynności fizjologiczne, tj. pocenie się, menstruacja, sen, pożycie seksualne, preferencje i awersje pokarmowe
  • wpływ pogody na samopoczucie pacjenta oraz dzienne biorytmy
  • konstytucja fizyczna pacjenta: budowa i postawa ciała, stan włosów, kolor oczu, sposób poruszania się, gesty, uścisk ręki, mimika twarzy oraz zachowanie się
  • konstytucja psychiczna, emocjonalna i osobowościowa pacjenta: praca zawodowa, stosunki rodzinne, kontakty socjalne, młodość, wychowanie, lęki, sposób reagowania na stres, sny, zainteresowania pozazawodowe, znaczące wydarzenia w życiu, które wywarły piętno na psychice pacjenta, sposób wypowiadania się i używane słownictwo

Homeopatia a medycyna

Klasyczne leczenie homeopatyczne dąży do wzmocnienia energii życiowej pacjenta i samouzdrowienia.

Homeopatię, zdaniem samych homeopatów, można traktować jako:

  • samodzielną metodę leczniczą do leczenia chorób ostrych i przede wszystkim chorób przewlekłych, szczególnie w tych przypadkach, w których medycyna konwencjonalna wyczerpała wszystkie możliwości wyleczenia pacjenta
  • wspomagającą metodę leczniczą, stosowaną jednocześnie z terapią lekami konwencjonalnymi

Klasyczne leki homeopatyczne o potencjach wyższych lub równych D30 można w większości przypadków stosować razem z lekami chemicznymi, bez obawy wystąpienia niekorzystnych interakcji między lekami.

Jeżeli stan zdrowia chronicznie chorego ulegnie wyraźnej i trwałej poprawie po zastosowaniu klasycznego leku homeopatycznego, wtedy pacjent może rozważyć wspólnie z lekarzem medycyny ewentualne zmniejszenie dawek leków syntetycznych. Wg zasad etycznych stosowanych przez większość homeopatów, namawianie pacjenta przez rozentuzjazmowanego homeopatę do natychmiastowego zaprzestania leczenia konwencjonalnego, np. w przypadku choroby nowotworowej, AIDS, stanu wymagającego interwencji chirurgicznej itd., należy uznać za postępowanie wysoce nieetyczne, niezgodne z podstawową zasadą medycyny Primum non nocere.

Porównawcze spojrzenie na podstawy filozoficzne, człowieka, zdrowie, chorobę i leki z punktu widzenia homeopatów i zwolenników homeopatii[53][54]
Homeopatia Medycyna
Filozofia opiera się na dorobku Arystotelesa oraz paradygmacie prawdy i naturalnego porządku; istnieje materia i energia; materia jest w rzeczywistości formą energii; wg wielu autorów nawiązuje do koncepcji immanentnego personalizmu Mahawira, przejętej później przez Blake'a[55], inni w procesie leczenia homeopatycznego widzą niemechanicystyczną egzemplifikację fundamentalnej tetrady semiologa Peirce'a: symptom-przyczyna-umysł homeopaty-środowisko[56] opiera się na przemyśleniach Platona i Kartezjusza oraz paradygmacie materialistycznym i redukcjonistycznym (rzeczywistość można wyjaśnić jedynie w oparciu o cechy materialne, do których sprowadzane są dynamiczne zależności energetyczne); jest wyrazem atomistycznego postrzegania wewnętrznych współzależności poprzez pryzmat funkcjonalności zewnętrznej, ignorującej teorię nielokalnego kwantowego sprzężenia informacji[57][58]
Człowiek wizja holistyczna; człowiek składa się z duszy i ciała, które są ze sobą nierozerwalnie połączone i oddziałują na siebie, przy czym dusza stanowi element nadrzędny, lecz nie tworzy samoistnie pełnego bytu ludzkiego – jest to tzw. dynamiczna koncepcja człowieka przypisywana Tertulianowi[59]; niematerialne myśli powstałe w układzie limbicznym oraz emocje transformują w materialne cząsteczki i prowadzą do zmian w organizmie wizja kartezjańska (mechaniczna); człowiek jest zbudowany z części, od organów po komórki i geny; można go porównać do maszyny (redukcjonizm), której tajniki wyjaśnia chemia i biologia; jako nauka empiryczna nie zajmuje się kwestią istnienia ducha (duszy); do leczenia wystarczy poznanie funkcjonowania ciała
Choroba nie ogranicza się do jednego miejsca, lecz dotyczy całego organizmu, a u jej podstawy leży zaburzenie homeostazy; objawy chorobowe i zmiany strukturalne stanowią konsekwencje choroby, która rozpoczęła się wcześniej na poziomie umysłowym lub emocjonalnym; czynniki zewnętrzne nie są przyczyną choroby, ale mogą sprzyjać jej ujawnieniu się; ważne jest poznanie przyczyn fizycznych i psychicznych, które przyczyniły się do powstania choroby i trwania w niej choroby są wywoływane czynnikami zewnętrznymi, np. poprzez wirusy, bakterie i grzyby chorobotwórcze lub wewnętrznymi, np. wrodzonymi wadami genetycznymi, mutacjami i starzeniem się; istnieje zależność między układami: nerwowym, immunologicznym i hormonalnym, np. długotrwały stres powoduje obniżenie odporności
Leki leki o mechanizmie niepotwierdzonym przez współczesną naukę[60]; są dobierane indywidualnie dla danego pacjenta; wykonywane z roślin, minerałów i produktów pochodzenia zwierzęcego, zgodnie z Teorią sygnatur Paracelsusa, Jakub Böhmego i Ockhama[61][62]; nie są testowane na zwierzętach; właściwie dobrane nie wywołują efektów ubocznych, lecz możliwe jest wystąpienie na początku leczenia nasilenia już istniejących objawów chorobowych[63]; znalezienie simillimum może być czasochłonne i w ekstremalnych przypadkach trwać nawet kilka lat leki przeciwdziałają czynnikom chorobotwórczym (np. antybiotyki) lub objawom chorobowym (np. leki przeciwbólowe); są dobierane na postawie rozpoznanej choroby, czyli diagnozy lekarskiej; poszukiwanie nowych leków drug design jest kosztowne i wymaga przeprowadzania doświadczeń na zwierzętach, a w ostatniej fazie także na (zdrowych) ochotnikach[64][65][66]; leki często wywołują efekty uboczne oraz znacznie rzadziej alergie
Skuteczność brak potwierdzenia skuteczności leczenia homeopatycznego w stosunku do placebo w jakiejkolwiek chorobie, opublikowanego w renomowanym czasopiśmie medycznym[67]; określana w randomizowanych badaniach klinicznych[68]; dąży do spełnienia wymogu medycyny opartej na faktach

Popularność homeopatii w Polsce

Według wyników sondażu przeprowadzonego przez TNS OBOP w 2006 roku na zlecenie firmy Heel (producent środków homeopatycznych) w Polsce[69], 81% Polaków słyszało o homeopatii (15% dużo, 32% trochę i 34% niewiele), a 30% respondentów stosuje leki homeopatyczne. Pacjenci korzystający z leczenia homeopatycznego najczęściej łączyli homeopatię z innymi formami terapii, np. terapią konwencjonalną. Badanie opinii publicznej przeprowadzone na 1001 dorosłych osobach wskazało też, że osoby te stosowały mniej leków niż osoby preferujące medycynę alopatyczną oraz świadomie prowadziły zdrowy tryb życia. Polacy sięgali po leki homeopatyczne w następujących przypadkach:

  • przeziębienia, grypy, kaszlu, kataru, bólu gardła (72%)
  • stanu napięcia i stresu, kłopotów ze snem (21%)
  • bólu głowy, stawów, miesiączkowych, itp. (20%)
  • urazów i stłuczeń kostno-stawowych, nadciągnięć (15%)
  • chorób układu pokarmowego (14%)
  • choroby lokomocyjnej (8%)
  • dolegliwości menopauzalnych (6%)

Homeopaci a szczepienia ochronne

W mediach można spotkać się z twierdzeniem, że homeopaci są przeciwni szczepieniom ochronnym u dzieci[70].

W oficjalnym oświadczeniu Zrzeszenie Lekarzy Homeopatów w Holandii VHAN zaznacza, że lekarze homeopaci nie są pryncypialnie przeciwni stosowaniu szczepień ochronnych u małych dzieci, gdyż szczepienia chronią przed szkodliwymi i zagrażającymi życiu chorobami. Podkreślają jedynie konieczność lepszego rejestrowania działań niepożądanych, które pojawiają się po wykonaniu szczepień u dzieci oraz domagają się dokładnego zbadania związku pomiędzy szczepieniami ochronnymi a ostrymi oraz przewlekłymi objawami poszczepiennymi i tzw. zespołem poszczepiennym (j.ang. post-vaccination syndrome).

Lekarze-homeopaci proponują stosowanie homeopatycznej profilaktyki przed szczepieniami ochronnymi oraz homeopatyczne leczenie objawów związanych z syndromem poszczepiennym[71].

Status prawny

W Polsce

Ustawodawstwo

Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o prawie farmaceutycznym, stwierdza że:
Quote-alpha.png
produkty lecznicze homeopatyczne, (...) nie wymagają dowodów skuteczności terapeutycznej (art. 21 ust. 7)[72][73]
i definiuje homeopatyczny produkt leczniczy, odróżniając go od innych produktów leczniczych, w następujący sposób:
Quote-alpha.png
produktem leczniczym homeopatycznym – jest produkt leczniczy wytworzony z homeopatycznych substancji pierwotnych lub ich mieszanin, zgodnie z homeopatyczną procedurą wytwarzania opisaną w Farmakopei Europejskiej...
Określa także warunki dopuszczenia produktów homeopatycznych do obrotu, muszą one zostać:
Quote-alpha.png
wytworzone według technologii homeopatycznej z pojedynczego surowca homeopatycznego: który jest podawany doustnie lub zewnętrznie, którego oznakowanie nie zawiera wskazań terapeutycznych lub innych podobnych informacji, który charakteryzuje się odpowiednim stopniem rozcieńczenia gwarantującym bezpieczeństwo stosowania; nie może on zawierać więcej niż 1/1.000 części macierzystego roztworu lub więcej niż 1/100 najmniejszej dawki substancji czynnej zawartej w produkcie leczniczym, który posiada monografię w Farmakopei Europejskiej, odpowiednich farmakopeach narodowych lub innych uznanych przez poszczególne państwa członkowskie Unii Europejskiej ...
Przy wprowadzaniu na rynek produktu leczniczego wymaga się skomplikowanej procedury badań skuteczności i bezpieczeństwa stosowania, zaś w przypadku produktów homeopatycznych wystarcza jedynie:
Quote-alpha.png
ocena skuteczności i bezpieczeństwa stosowania w oparciu o bibliografię.

Rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej (Dz. U. Nr 31, poz. 302) w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów, nie wymienia homeopatii jako specjalizacji lekarskiej[74], uniemożliwiając tym samym kształcenie lekarzy homeopatów.

Leki homeopatyczne nie są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Ze względu na brak naukowych dowodów potwierdzających skuteczność homeopatii, Rada Naczelnej Izby Lekarskiej nie zaleca swoim członkom ordynowania leczenia homeopatycznego.

Różnice w interpretacji ustaw

Wprowadzenie definicji produktów homeopatycznych do ustawy o prawie farmaceutycznym, umożliwia stosowanie ich przez lekarzy[75].

Tym niemniej, Rada Naczelnej Izby Lekarskiej wyraziła opinię, że w związku z tym, że produkty homeopatyczne nie mają potwierdzonej naukowo skuteczności, stosowanie ich przez lekarza może być uznane za sprzeczne z Kodeksem Etyki Lekarskiej[76]. W oświadczeniu z dnia 4 kwietnia 2008, negatywnie oceniła zjawisko stosowania homeopatii oraz pokrewnych metod przez niektórych lekarzy i lekarzy dentystów, a także organizowanie szkoleń w tym zakresie dla personelu medycznego[77].

W związku z powyższym oświadczeniem, podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia – Marek Twardowski przesłał do Rady Naczelnej Izby Lekarskiej pismo w tej sprawie, w którym stwierdził, że

Quote-alpha.png
Lecznicze produkty homeopatyczne, które zostały dopuszczone do obrotu z zachowaniem wymaganych procedur, winny być w procesie leczenia stosowane tak jak inne środki farmaceutyczne. Tego rodzaju działania nie powinny być traktowane jako sprzeczne z postanowieniami art. 57 Kodeksu Etyki Lekarskiej[75].
W swoim piśmie Marek Twardowski uznał stanowisko NRL za "nieuprawnione" i niezgodne z obowiązującym prawem unijnym oraz zwrócił się z prośbą o jego zweryfikowanie[76]. Zaznaczono też, że leki homeopatyczne nie są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia i jak do tej pory nie rozważano takiej możliwości[78]. Andrzej Włodarczyk – wiceprezes Naczelnej Rady Lekarskiej – poinformował, że samorząd lekarski rozpatrzy sprawę w lutym 2009 roku. Wyraził swoje ubolewanie z powodu powstałego sporu na temat ordynacji leków homeopatycznych. Powiedział, że lekarze przepisując pacjentom leki, powinni kierować się swoją wiedzą i doświadczeniem[79]. Konstanty Radziwiłł – prezes Naczelnej Izby Lekarskiej – podkreślił, że dokument z 4 kwietnia 2008 charakteryzował stanowisko samorządu lekarskiego i nie posiadał statusu uchwały oraz stwierdził, że
Quote-alpha.png
Nasza opinia jest jednoznaczna i wielokrotnie powtarzana: homeopatia nie jest metodą naukową i lekarze nie powinni takich środków przepisywać. To narażanie pacjenta na zbędne wydatki i marnowanie pieniędzy publicznych[80].

W innych państwach

Sytuacja prawna leków homeopatycznych dla ludzi i zwierząt jest regulowana na terenie wszystkich krajów wspólnoty dwoma dyrektywami Unii Europejskiej z 1 stycznia 1994[43], przy czym każde państwo członkowskie ma prawo decydowania o ograniczeniu uprawiania medycyny do dyplomowanych lekarzy uniwersyteckich[43].

Sytuacja prawna homeopatii w wybranych państwach europejskich[43]
  • Austria – zawodowi lekarze mogą stosować na własną odpowiedzialność leki homeopatyczne w leczeniu pacjentów; w Austrii znajduje się jedna akademia medycyny holistycznej, a konsultacje homeopatyczne są udzielane w 5 alopatycznych szpitalach wiedeńskich i jednym w Klagenfurcie; podyplomowe trzyletnie studia homeopatyczne dla lekarzy uznane przez Medical Society of Austria; leki homeopatyczne są generalnie refundowane
  • Belgia – leki homeopatyczne są ordynowane głównie przez lekarzy rodzinnych (1 na 4 stosuje w swojej praktyce terapie alternatywne) i fizjoterapeutów; mogą też być ordynowane przez zarejestrowanych terapeutów nie-lekarzy pod warunkiem spełnienia wymogów prawnych; homeopatia nie jest wykładana w szkołach medycznych; wydział homeopatii oferuje kursy dokształcające dla lekarzy, chirurgów, dentystów, farmaceutów i weterynarzy; refundacja częściowa lub brak refundacji w zależności od ubezpieczalni
  • Dania – dyplomowani lekarze nie są prawnie ograniczeni w doborze terapii dla pacjenta
  • Francja – z 6,2% lekarzy, którzy stosują przynajmniej jedną terapię alternatywną w swojej praktyce, 20% przepisuje leki homeopatyczne (dane z 1993); nauczanie medycyny alternatywnej dla lekarzy jest dozwolone; oficjalnie uznawany jest jedynie dyplom z homeopatii wydany przez Departament Medycyny Naturalnej uniwersytetu w Bobigny; ubezpieczalnie społeczne refundują leki homeopatyczne pod warunkiem, że zostały przepisane przez dyplomowanego lekarza
  • Niemcy – wszyscy lekarze licencjonowani oraz oficjalnie zarejestrowani nie-lekarze (Heilpraktiker) mogą stosować terapie alternatywne u pacjentów; około 3/4 lekarzy-praktyków stosuje alternatywne formy leczenia u pacjentów; tytuł "lekarz-homeopata" jest prawnie zastrzeżony i możne zostać przyznany po ukończeniu 3-letniego programu nauczania; studia homeopatyczne oferują fakultety medyczne w Berlinie, Düsseldorfie, Hanowerze, Heidelbergu i Freibergu; leki homeopatyczne są z reguły refundowane, gdy zostaną spełnione pewne kryteria
  • Węgry – tylko dyplomowani lekarze medycyny mogą stosować u pacjentów leki homeopatyczne; w 1977 homeopatia została uznana przez rząd jako terapia medyczna, ale nie powstał oficjalny program nauczania i zdawania egzaminów
  • Włochy – 5,25% populacji stosuje leki homeopatyczne; tylko zarejestrowani lekarze-alopaci mogą praktykować medycynę alternatywną; nauczanie metod leczenia alternatywnego na poziomie akademickim nie jest oficjalnie uznawane; rejestrację i sprzedaż leków homeopatycznych reguluje ustawa z 17 marca 1995; ewentualna refundacja zależy od regionu
  • Łotwa – homeopatia jest praktykowana głównie przez lekarzy uniwersyteckich; homeopatia ma ten sam status specjalności klinicznej, co inne medyczne specjalności alopatyczne; refundowane są koszty leczenia homeopatycznego zaordynowanego przez dyplomowanego lekarza
  • Luksemburg – leczenie, diagnozowanie i prewencja chorób mogą być wykonywane jedynie przez zawodowych lekarzy; wydział medyczny, w przeciwieństwie do członków parlamentu, jest nieprzychylny praktykowaniu medycyny alternatywnej; homeopatia jest oficjalnie refundowana do maksymalnie 80% kosztów, jako jedyna metoda leczenia alternatywnego
  • Holandia – według badania opinii publicznej 80% Holendrów opowiedziało się za wolnością wyboru formy leczenia i za uznaniem terapii alternatywnych przez organy refundujące koszty, z czego 60% respondentów zgadza się na wzrost premii, aby pokryć te dodatkowe koszty; konsultacja udzielona przez lekarza-homeopatę lub zarejestrowanego homeopatę nie-lekarza oraz przepisane leki homeopatyczne są refundowane do określonej kwoty maksymalnej/rok
  • Rosja – od 1995 zostało dozwolone stosowanie homeopatii w szpitalach i klinikach; homeopatia została uznana jako specjalizacja podyplomowa dla lekarzy w Rosyjskiej Akademii Medycznej
  • Hiszpania – wiele uniwersytetów oferuje kursy homeopatyczne dla lekarzy; dwa szpitale publiczne oferują leczenie homeopatyczne pacjentom; leki nie są refundowane przez państwową ubezpieczalnię
  • Szwecja – leki homeopatyczne są zalegalizowane
  • Szwajcaria – każdy, kto został prawnie dopuszczony do udzielania opieki medycznej, możne oferować leczenie homeopatyczne według standardów Good Medical Practice; od 1998 homeopatia została uznana jako podspecjalizacja medyczna; od 2000 roku lekarze uniwersyteccy mogą wybrać homeopatię jako specjalizację; leki są częściowo refundowane
  • Ukraina – leki homeopatyczne są oficjalnie uznane przez Ministerstwo Zdrowia; leki nie są refundowane
  • Wielka Brytania – homeopatia została oficjalnie uznana przez rząd w 1950 w Faculty of Homeopathy Act; rząd gwarantuje dostęp do leczenia homeopatycznego; publiczne szpitale homeopatyczne działają w Londynie, Glasgow, Liverpoolu, Tunbridge Wells i Brystolu; leki homeopatyczne są dostępne w aptekach; ubezpieczalnia społeczna generalnie nie zwraca kosztów leczenia homeopatycznego (z wyjątkiem leczenia szpitalnego); niektóre ubezpieczalnie prywatne pokrywają koszty leczenia homeopatycznego przepisanego przez dyplomowanego lekarza
Sytuacja prawna homeopatii w krajach Ameryki Północnej[43]
  • Kanada – edukacja homeopatyczna jest dostępna wyłącznie w szkołach prywatnych; sytuacja prawna zależy od prowincji, np. w Quebecu homeopatia nie jest uznawana za profesje medyczną, w Ontario tytuł homeopaty jest zastrzeżony dla absolwentów College of Homeopaths of Ontario, w Manitobie prawo medyczne uznaje jej stosowanie przez lekarzy konwencjonalnych[81]
  • Meksyk – od 1996 homeopatia jest uznana jako specjalność medyczna i regulowana prawnie
  • Stany Zjednoczone – leki homeopatyczne są uznane przez FDA, a ich produkcja przebiega według ściśle sprecyzowanych norm; w opublikowanym w 1996 oficjalnym raporcie[82] Zrzeszenie Lekarzy Amerykańskich (The American Medical Association AMA) stwierdza, że większość specyfików homeopatycznych nie jest szkodliwa, ale nie zauważono też ich skuteczności leczniczej. AMA dopuszcza stosowanie takich substancji pod warunkiem, że nie kłóci się to z innymi jej zaleceniami oraz w przypadku podawania leków – zaleceniami FDA – np. nie podawania w żadnej formie alkoholu dzieciom[83]
Sytuacja prawna homeopatii w wybranych krajach azjatyckich[43]
  • Pakistan – homeopatia jest szeroko stosowana, akceptowana i została włączona do narodowego systemu zdrowotnego; akt z 1965 wprowadził tytuł doktora homeopatii zastrzeżony dla zarejestrowanych homeopatów; nauczanie homeopatii mogą prowadzić jedynie oficjalne placówki, a 4-letnią naukę kończy egzamin kwalifikacyjny; specjalny organ czuwa nad poziomem nauczania oraz spełnianiem wymogów rejestracji dla homeopatów; 76 wydziałów homeopatycznych współpracuje z klinikami i szpitalami
  • Indie – homeopatia stanowi integralną część w narodowym systemie opieki zdrowotnej; istnieją państwowe ośrodki leczenia tradycyjną medycyną indyjską oraz homeopatią, natomiast na trudności napotyka łączenie leczenia tradycyjnego i homeopatycznego z medycyną zachodnią w szpitalach alopatycznych; specjalne organa państwowe czuwają nad edukacją i poziomem usług homeopatycznych oraz jakością leków; Narodowy Instytut Homeopatii, założony w Kalkucie w 1975, umożliwia uzyskanie tytułu bachelor i MD z homeopatii; leczenie tradycyjne jest refundowane dla osób ubezpieczonych (praktycznie tylko urzędnicy państwowi i nieliczne osoby spoza tej grupy są ubezpieczone)
  • Sri Lanka – w 1970 uznana za terapię medyczną, a od 1979 objęta regulacjami prawnymi i opieką rady działającej przy Ministerstwie Zdrowia
Sytuacja prawna homeopatii w wybranych krajach Ameryki Południowej[43]
  • Argentyna – legalnie mogą praktykować homeopatię jedynie dyplomowani lekarze; około 3000 lekarzy i 500 farmaceutów zajmuje się zawodowo homeopatią
  • Ekwador – homeopatia została uznana przez rząd za metodę leczniczą w 1983, od 1988 federacja lekarzy zaczęła akceptować homeopatię jako specjalizację lekarską
  • Brazylia – homeopatia została oficjalnie uznana i włączona do narodowego systemu opieki zdrowotnej w 1988; uzyskanie specjalizacji homeopatycznej przez lekarza wymaga ukończenia 1200-godzinnego kursu teoretyczno-praktycznego; szacunkowo homeopatię praktykuje 12 000 lekarzy i 200 homeopatycznych weterynarzy
  • Wenezuela – dyplomowani lekarze mogą praktykować homeopatię dopiero po ukończeniu podyplomowych, specjalistycznych studiów homeopatycznych
Sytuacja prawna homeopatii w wybranych krajach Ameryki Środkowej[43]
  • Kuba – w 1992 homeopatia została oficjalnie uznana przez Ministerstwo Zdrowia; coraz więcej lekarzy stosuje leki homeopatyczne; apteki oferujące leki homeopatyczne można spotkać w całym kraju; szkoły medyczne i farmaceutyczne oferują kursy homeopatyczne dla początkujących i zaawansowanych
  • Nikaragua – uniwersytety popierają zalegalizowanie homeopatii i akceptują jej stosowanie przez lekarzy medycyny
Sytuacja prawna homeopatii w Australii[84][85]

homeopatia przybyła na ten kontynent wraz z pierwszymi białymi osadnikami około 1840; od 1999 profesjonalni homeopaci są zarejestrowani w niezależnym, narodowym rejestrze, nad którym czuwa m.in. rząd federalny; zarejestrowani homeopaci spełniają wymogi edukacyjne określone w akcie rządowym HLT07 i są uznawani przez większość dużych systemów ubezpieczeń zdrowotnych

Sytuacja prawna homeopatii w Nowej Zelandii[43][86]

uznana przez rząd; praktykowanie homeopatii reguluje common law na wzór Wielkiej Brytanii; The New Zealand Council of Homeopaths liczy około 150 członków, w tym lekarzy praktyków i weterynarzy; 4 apteki produkują leki homeopatyczne dostępne w innych sklepach z lekami

Sytuacja prawna homeopatii w Japonii[87]

homeopatia powoli staje się bardziej znana Japończykom; w 2000 powstało Stowarzyszenie Japońskich Lekarzy na rzecz Homeopatii (JPSH), które zrzesza 176 lekarzy, 61 weterynarzy, 25 dentystów i 14 farmaceutów; w 2001 zapoczątkowano 3-letnie kursy dokształcające dla lekarzy; leki homeopatyczne nie zostały zakwalifikowane jako leki przez Ministerstwo Zdrowia; brakuje regulacji prawnych; terapia i leki homeopatyczne nie są refundowane przez ubezpieczalnię; zrzeszenie czyni starania, aby homeopatia została oficjalnie uznana za metodę leczniczą

Skuteczność homeopatii

Metody homeopatii są powszechnie krytykowane przez medycynę za brak skuteczności[88].

Uważa się, że leki homeopatyczne nie powinny wywoływać istotnych negatywnych skutków dla organizmu pacjenta; prawdopodobnie z tego powodu są one regularnie przepisywane w niektórych regionach świata. Krytycy homeopatii wskazują, że skoro taki lek prawdopodobnie nie zawiera ani jednej cząsteczki (patrz niżej) substancji aktywnej, to trudno, aby wywoływał jakiekolwiek efekty uboczne. Istnieją badania, które sugerują pewien efekt leczniczy, ale znaczna część środowisk naukowych uważa, że daje się on wyjaśnić w ramach efektu placebo, czyli psychosomatycznej reakcji na podanie dowolnego specyfiku, który w przekonaniu pacjenta miałby mieć działanie lecznice. W wielu spośród badań klinicznych, w których stosowano grupy kontrolne przyjmujące placebo, nie zaobserwowano żadnej różnicy między placebo a lekami homeopatycznymi. Kompleksowe badania tego typu były publikowane między innymi przez magazyny The Lancet[89][90], British Medicine Journal[91] i European Journal of Cancer[92].

Co więcej, nie istnieje żadna teoria naukowa, która wyjaśniałaby możliwość wpływu bardzo rozcieńczonych roztworów na układ odpornościowy lub jakiekolwiek procesy przebiegające w organizmie pacjenta. Leki homeopatyczne często praktycznie nie zawierają cząsteczek aktywnej leczniczo substancji i są z chemicznego punktu widzenia czystymi rozpuszczalnikami. Typowa, jednorazowa dawka leku homeopatycznego to ok. 1 μl). Zakładając, że wyjściowy roztwór substancji aktywnej, który homeopata dwadzieścia razy rozcieńczał w proporcji 1:100 (potencja 20C), miał stężenie 1 mol/l, okaże się, że w preparacie końcowym stężenie tej substancji wynosi 1/(10020) = 10-40 mol/l. W jednym mikrolitrze preparatu znajdzie się zatem średnio 10-6 • 10-40 = 10-46 moli substancji, czyli 10-46 • 6,022 • 1023 = 6,022 • 10-23 cząsteczek substancji leczniczej. Innymi słowy, szansa na spotkanie choćby jednej z nich w przyjętej dawce wynosi w przybliżeniu jak 1 do 1,66 • 1022, co oznacza 1 cząsteczkę leczniczą na 17 tryliardów dawek. Wiele substancji homeopatycznych przygotowywanych jest w rozcieńczeniach znacznie większych. Na przykład preparat oscillococcinum oznaczony jest jako 200C, co oznacza rozcieńczenie 1:10400. Jednakże według współczesnych oszacowań liczba atomów we wszechświecie wynosi około 1080. Oznacza to, że liczba atomów we Wszechświecie jest znacząco zbyt mała (ponad 10300 razy zbyt mała), aby uzyskać wymienione stężenie, jeśli mamy do czynienia z co najmniej jedną cząsteczką substancji aktywnej. Podane stężenie nie jest więc faktycznym stężeniem, a jedynie wskazaniem, że procedura rozcieńczania 1:100 została przeprowadzona 200 razy.

Homeopaci, odpierając zarzuty, podkreślają, że krytycy nie biorą pod uwagę procesu dynamizowania, który zdaniem tych pierwszych sprawia, że substancja wyjściowa nie musi być obecna w preparacie[7] i tłumaczą to stanem splątanym[7], chociaż nie potwierdzono związku pomiędzy nim a homeopatią[7] . Wskazują również na fakt, że randomizowane badania kliniczne nie mogą być stosowane w przypadku homeopatii, gdyż każdy pacjent wymaga znalezienia i podania indywidualnego leku[7].

Leki homeopatyczne są rutynowo przepisywane przez lekarzy w wielu regionach świata[93]. Krytycy często tłumaczą to zjawisko w kategoriach socjologicznych, powołując się na wyniki badań British Medical Journal, według których pacjenci zdecydowanie niżej oceniali lekarzy nie przepisujących leków podczas wizyt – nawet jeśli z obiektywnych względów medycznych, leki były całkowicie zbyteczne[94].

Jako największe zagrożenie ze strony homeopatii i podobnych gałęzi medycyny alternatywnej uznawane jest ryzyko odwodzenia pacjenta od konwencjonalnych terapii, zwłaszcza w przypadku chorób nowotworowych[95].

Hipoteza pamięci cieczy

Według współczesnych koncepcji homeopatycznych, środkiem działającym w tego rodzaju lekach nie są cząsteczki rozpuszczonej substancji, ale cały roztwór, który pod wpływem kontaktu z substancją leczniczą trwale zmienia swoje właściwości[96]. Jedną z najpopularniejszych metod wyjaśnienia działania leków homeopatycznych jest hipoteza pamięci wody.

Nie istnieją uznane w środowisku naukowym teorie lub badania, które dowodziłyby, że takie zjawisko rzeczywiście ma miejsce, a gdyby miało, że jest medycznie istotne i że może mieć wpływ na układ odpornościowy człowieka. Zwolennicy homeopatii powołują się między innymi na koncepcję układów klastrowych w cieczach jako na potencjalny mechanizm powstawania "pamięci", aczkolwiek w badaniach spektroskopowych nie udało się potwierdzić istnienia stabilnych klastrów w preparatach homeopatycznych[97].

Krytyka sugerowanego mechanizmu działania

Sugerowany przez homeopatów mechanizm działania leków homeopatycznych spotyka się z krytyką przedstawicieli współczesnej nauki, np. prof. M. Kosmulski, kierownik Katedry Elektrochemii Politechniki Lubelskiej, w artykule pt. "Czy zmierzch Homeopatii?" zamieszczonym w biuletynie Okręgowej Izby Lekarskiej w Białymstoku twierdzi, że "roztwór w stężeniu poniżej 1 μg/dm3 nie da się w żaden kontrolowany sposób utrzymać. Nie da się również takiego stężenia zweryfikować, gdyż leży ono poza zakresem dostępnych metod analitycznych. Tak zwanych roztworów homeopatycznych nie tylko nie można uzyskać, lecz nawet teoretycznie nie można rozpatrywać, czy jakikolwiek składnik jest w nich zawarty "[98].

Uwagi krytyczne prof. A. Gregosiewicz rozpatruje na przykładzie leku homeopatycznego Oscillococcinum firmy Boiron: "Homeopatów nie martwi jednak, że "lek" zawiera NIC. Oto bowiem, jak mówią, w trakcie "dynamizacji" kacze molekuły odcisnęły takie piętno na cząsteczkach wody, że te ostatnie zamarły ze zdumienia w określonej, "leczniczej" polaryzacjo-konfiguracji. W tej "skonfigurowanej leczniczo" wodzie pracownicy firmy Boiron moczą ("nazywają to impregnacją") granulki cukru. Woda po jakimś czasie odparowuje i z tą chwilą cząsteczki cukru biorą na siebie pełną odpowiedzialność za przechowywanie "informacji" o "ułożeniu dipoli". Zagadka: znaki plus będą skierowane do sufitu, czy do podłogi?"[99]. Prof. A. Gregosiewicz domaga się ponownego, krytycznego rozpatrzenia ustawodawstwa farmaceutycznego dotyczącego leków homeopatycznych. "Działalność prof. A. Gregosiewicza zmierzająca do uświadomienia społeczeństwa, że homeopatia nie ma nic wspólnego z medycyną (poza zjawiskiem placebo) oraz wykreślenie art. 21 z ustawy "Prawo farmaceutyczne" została poparta przez Prezydium Okręgowej Rady Lekarskiej w Lublinie"[98].

Romuald Krajewski w artykule pt. "Ani udowodnić, ani obalić", opublikowanym w Gazecie Lekarskiej, dokonuje podsumowania, że "... 'lek' jest z punktu widzenia chemicznego bardzo czystym cukrem nasączonym bardzo czystą wodą i ma działać na zasadzie, której nie da się wytłumaczyć poznanymi mechanizmami"[100].

Istnieje szereg opinii lub spostrzeżeń kwestionujących teorie homeopatyczne, na przykład:

  • Według hipotezy greckiego homeopaty George'a Vithoulkasa "lek homeopatyczny działając zgodnie z ukierunkowaniem tzw. siły życiowej wzmacnia ją, a zadaniem homeopaty jest znalezienie środka, którego bliżej nieokreślona częstotliwość drgań odpowiada częstotliwości drgań pacjenta, następnie dzięki zjawisku rezonansu elektromagnetycznego lek powoduje zwiększenie częstotliwości drgań pola elektromagnetycznego człowieka". W rozważaniu tym pomija się zupełnie fakt, że pole elektromagnetyczne człowieka nie drga jako całość, zaś częstotliwości jego drgań w różnych punktach organizmu wynikają po prostu, z przepływu prądu elektrycznego przez neurony, jak to wynika z badań przy pomocy np. EKG i EEG[101].
  • Hipoteza "klastrów" Jana Scholtena polegać miałaby na "zakodowaniu informacji" w nieznany bliżej sposób, a następnie przekazaniu jej w kontakcie z systemem biologicznym, podobnie jak taśma magnetyczna lub płyta CD[48]. Wydzielenie się ciepła, którego ilość można zmierzyć kalorymetrycznie, podczas dodania innego związku chemicznego do wody, połączone z energicznym wytrząsaniem, jest wyjaśniane zmianą struktury "klastrów wody" dowodzącą wzrostu entropii wody[49], gdy tymczasem z natury rzeczy entropia układu wzrasta podczas mieszania ze sobą dwóch różnych składników[102].

Przegląd opracowań naukowych

W latach osiemdziesiątych XX wieku we Francji z inicjatywy Georginy Dufoix, ówczesnej minister zdrowia, został przeprowadzony eksperyment porównawczy skuteczności terapii. Wyniki badania opublikował Lancet w 1988 roku. Okazało się, że u chorych, którzy otrzymywali leki homeopatyczne, uzyskane wyniki nie różniły się w sposób statystycznie istotny od wyników u chorych traktowanych placebo[103]. 30 czerwca 1988 r. Rada Naukowa tygodnika "Nature" zgodziła się na opublikowanie wstępnego komunikatu na temat doświadczeń z lekami homeopatycznymi (a właściwie z aktywacją bazofilów za pomocą kolejnych rozcieńczeń IgE) dra Jacques’a Benveniste[104]. Warunkiem publikacji całego artykułu była weryfikacja danych przez niezależny zespół naukowców. Wyników jednak nie udało się powtórzyć, a Benveniste dwukrotnie został wyróżnionymi niechlubnymi nagrodami Ig Nobla za swoje prace naukowe.

W Lancet z 27 sierpnia 2005 ogłoszono wyniki analizy danych literaturowych z wielu lat, prowadzonych przez zespół naukowców ze szwajcarskich uniwersytetów w Bernie i Zurychu oraz angielskiego uniwersytetu w Bristolu pod kierownictwem prof. Matthiasa Eggera. Przeanalizowano 19 elektronicznych baz danych i wyniki porównano z naukowymi badaniami z dziedziny medycyny konwencjonalnej. Uczeni przeanalizowali w sumie 220 programów naukowych. Połowa poświęcona była ocenie skuteczności tradycyjnych metod leczenia, a połowa działaniu homeopatii. Badano wiele dziedzin medycyny, m.in.: ginekologię, neurologię, chirurgię, anestezjologię i choroby układu oddechowego. Badacze do pierwszej fazy losowo wybrali 110 badań klinicznych z dziedziny homeopatii kontrolowanych przy pomocy placebo i porównali je ze 110 badaniami klinicznymi z dziedziny medycyny konwencjonalnej. Końcowe obliczenia przeprowadzili jednak na 8 badaniach dotyczących homeopatii i 6 medycyny konwencjonalnej. Badania te zakończyły się konkluzją stwierdzającą brak jakichkolwiek dowodów w dotychczasowej literaturze naukowej na to, że homeopatia przewyższa swoją skutecznością działania placebo[10]. W roku 2008, po opublikowaniu dostatecznie szczegółowych danych umożliwiających rekonstrukcję obliczeń dokonanych przez szwajcarskich badaczy, w czasopiśmie Homeopathy ukazały się dwa opracowania wykazujące wady metaanalizy zamieszczonej na łamach Lancet w 2005 r.[105][106]. Zdaniem krytyków tej metaanalizy wystarczyło odrzucić tylko jeden obszar działania leków – np. wpływ Arniki na sztywność mięśni biegaczy, by uzyskać pozytywny wynik całej metaanalizy (a więc pozytywne potwierdzenie dla pozostałych zastosowań leków homeopatycznych). Zdaniem krytyków pokazuje to, że wnioski przedstawione w Lancet z sierpnia 2005 r. dotyczące homeopatii były bezpodstawne[107].

Religie a homeopatia

  • Stosunek Kościoła Katolickiego do homeopatii

Watykan nie zajął oficjalnego i jednoznacznego stanowiska w sprawie leczenia homeopatycznego. Wspólny dokument Papieskiej Rady ds. Kultury oraz Papieskiej Rady ds. Dialogu Międzyreligijnego z 2003 r. zalicza jednak homeopatię, ze względu na jej holistyczne podejście do zdrowia, do nurtu New Age: "Reklamy powiązane z New Age obejmują szeroki zakres praktyk, jak akupunktura, biologiczna informacja zwrotna (biofeedback), chiropraktyka, kinezjologia, homeopatia, irydiologia"[108]. Wśród przedstawicieli Kościoła Katolickiego można spotkać zwolenników oraz przeciwników homeopatii.

Jednym z obrońców homeopatii jest Stefan Norkowski, dominikanin, lekarz i bioetyk. Stara się wyjaśnić kontrowersje wokół tej metody leczenia alternatywnego, odwołując się do filozofii Arystotelesa i świętego Tomasza z Akwinu, dla których człowiek stanowi byt duchowo-materialny, a więc składa się z duszy i ciała, w związku z czym choroby ciała mogą mieć głęboki związek ze stanami psychiki czyli ducha. Podkreśla, że homeopatia jako metoda leczenia holistycznego nie mieści się w paradygmacie kartezjańskim, opartym na dorobku filozoficznym Platona, który traktuje ciało jak maszynę i twierdzi, że tajniki ciała może wyjaśnić chemia i fizyka, natomiast dusza istnieje jedynie w sferze religii i nie ma praktycznie związku miedzy duszą a ciałem[109].

Stanowisko krytyczne w stosunku do homeopatii reprezentują księża egzorcyści i zajmujący się tematyką okultyzmu np. Joseph Marie Verlinde i Aleksander Posacki, którzy przestrzegają przed homeopatią jako zagrożeniem duchowym. Odrzucenie homeopatii przez naukę i część duchownych Kościoła katolickiego wynika m.in. z faktu, iż naczelne zasady homeopatii (podobnym leczyć podobne i przygotowanie leków w procesie rozcieńczania i dynamizacji) oraz pojęcie "siły życiowej" są według nich odwołaniem do światopoglądu magicznego, który stoi w rażącej sprzeczności zarówno z chrześcijańskim, jak i naukowym obrazem świata i człowieka opartym na paradygmacie materialistycznym[110].

Na pytanie, czy katolik może stosować leki hoemopatyczne forum katolickie catholic.com odpowiedziało, że stosowanie homeopatii przez katolika zależy od charakteru użytej terapii i jest dozwolone, jeżeli w grę nie wchodzi branie udziału w niechrześcijańskich praktykach spirytualistycznych. Dodatkowo zaznaczono, że środków homeopatycznych szczególnie nie powinno się stosować w sytuacjach zagrażających życiu lub wymagających natychmiastowej pomocy lekarskiej[111].

  • Stosunek buddyzmu do homeopatii

Buddyzm podziela holistyczne spojrzenie homeopatii na człowieka[112]. Wśród lekarzy homeopatów można było spotkać propagatorów buddyzmu, np. Dahlke i Palmi[113], Carl Herman Vetterling[114].

Zobacz też

Przypisy

  1. Complementary and Alternative Medicine. Creighton University Department of Pharmacology. [dostęp 2009-03-24].</cite>
  2. Wanfangdata.com.cn J.L. Demangeat i współ. Low-field NMR water proton longitudinal relaxation in ultrahighly diluted aqueous solutions of silica-lactose prepared in glass material for pharmaceutical use (ang.)
  3. J. Maddox, J. Randi, WW. Stewart. "High-dilution" experiments a delusion.. „Nature”. 334 (6180), s. 287-91, Jul 1988. doi:10.1038/334287a0. PMID 2455869. 
  4. When to believe the unbelievable. „Nature”. 333 (6176), s. 787, 1988. doi:10.1038/333787a0. 
  5. Huffingtonpost.com Dana Ullman How homeopathic medicines work: Nanopharmacology at its best, 12 December 2009 (ang.)
  6. csicop.org The Committee for Skeptical Inquiry Phillips Stevens Jr. Magical Thinking in Complementary and Alternative Medicine November/December 2001 (ang.)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Issues surrounding homeopathy. National Health Service. [dostęp 2009-07-30].</cite>
  8. 8,0 8,1 E. Ernst. A systematic review of systematic reviews of homeopathy.. „Br J Clin Pharmacol”. 54 (6), s. 577–82, Dec 2002. PMID 12492603. 
  9. 9,0 9,1 U. Altunç, MH. Pittler, E. Ernst. Homeopathy for childhood and adolescence ailments: systematic review of randomized clinical trials.. „Mayo Clin Proc”. 82 (1), s. 69–75, Jan 2007. PMID 17285788. 
  10. 10,0 10,1 A. Shang, K. Huwiler-Müntener, L. Nartey, P. Jüni i inni. Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy.. „Lancet”. 366 (9487). S. 726–32. doi:10.1016/S0140-6736(05)67177-2. PMID 16125589. 
  11. AMA Council on Scientific Affairs: Report 12 of the Council on Scientific Affairs. American Medical Association, 1997. [dostęp 2009-03-25].</cite>
  12. F. Mousavi, YN. Mojaver, M. Asadzadeh, M. Mirzazadeh. Homeopathic treatment of minor aphthous ulcer: a randomized, placebo-controlled clinical trial.. „Homeopathy”. 98 (3), s. 137–41, Jul 2009. doi:10.1016/j.homp.2009.05.006. PMID 19647206. 
  13. DF. Naudé, IM. Stephanie Couchman, A. Maharaj. Chronic primary insomnia: Efficacy of homeopathic simillimum.. „Homeopathy”. 99 (1), s. 63–68, Jan 2010. doi:10.1016/j.homp.2009.11.001. PMID 20129178. 
  14. KH. Friese, DI. Zabalotnyi. [Homeopathy in acute rhinosinusitis: a double-blind, placebo controlled study shows the efficiency and tolerability of a homeopathic combination remedy]. „HNO”. 55 (4), s. 271-7, Apr 2007. doi:10.1007/s00106-006-1480-x. PMID 17180695. 
  15. NV. Aleksandrova, AG. Gofman, EN. Krylov, OI. Epstein. Use of potentiated preparations to relieve alcohol and opium withdrawal syndromes.. „Bull Exp Biol Med”. 135 Suppl 7, s. 163-6, Jan 2003. PMID 12949688. 
  16. JP. Alibeu, J. Jobert. [Aconite in homeopathic relief of post-operative pain and agitation in children]. „Pediatrie”. 45 (7-8), s. 465-6, 1990. PMID 2170921. 
  17. J. Kleijnen, P. Knipschild, G. ter Riet. Clinical trials of homoeopathy.. „BMJ”. 302 (6772), s. 316–23, Feb 1991. PMID 1825800. 
  18. K. Linde, N. Clausius, G. Ramirez, D. Melchart i inni. Are the clinical effects of homeopathy placebo effects? A meta-analysis of placebo-controlled trials.. „Lancet”. 350 (9081), s. 834–43, Sep 1997. PMID 9310601. 
  19. 19,0 19,1 K. Linde, M. Scholz, G. Ramirez, N. Clausius i inni. Impact of study quality on outcome in placebo-controlled trials of homeopathy.. „J Clin Epidemiol”. 52 (7), s. 631–6, Jul 1999. PMID 10391656. 
  20. M. Cucherat, MC. Haugh, M. Gooch, JP. Boissel. Evidence of clinical efficacy of homeopathy. A meta-analysis of clinical trials. HMRAG. Homeopathic Medicines Research Advisory Group.. „Eur J Clin Pharmacol”. 56 (1), s. 27–33, Apr 2000. PMID 10853874. 
  21. RT. Mathie. The research evidence base for homeopathy: a fresh assessment of the literature.. „Homeopathy”. 92 (2), s. 84–91, Apr 2003. PMID 12725250. 
  22. T. Caulfield, S. DeBow. A systematic review of how homeopathy is represented in conventional and CAM peer reviewed journals.. „BMC Complement Altern Med”. 5, s. 12, 2005. doi:10.1186/1472-6882-5-12. PMID 15955254. 
  23. K. Linde, WB. Jonas, D. Melchart, S. Willich. The methodological quality of randomized controlled trials of homeopathy, herbal medicines and acupuncture.. „Int J Epidemiol”. 30 (3), s. 526–31, Jun 2001. PMID 11416076. 
  24. Toufexis A, Cole W, Hallanan DB: Is homeopathy good medicine?. 25 września 1995.</cite>
  25. National Science Board: Science and engineering indicators 2002. National Science Foundation Directorate for Social, Behavioral and Economic Sciences, 2002.</cite>
  26. Oliver Wendell Holmes, Sr.. Homoeópathy and its kindred delusions: Two lectures delivered before the Boston Society for the Diffusion of Useful Knowledge. , 1842. Boston.  przedrukowane w Currents and Counter-currents in Medical Science. Ticknor and Fields, 1861, s. 72–188. OCLC 1544161. 
  27. A. Wahlberg. A quackery with a difference-new medical pluralism and the problem of 'dangerous practitioners' in the United Kingdom.. „Soc Sci Med”. 65 (11), s. 2307-16, Dec 2007. doi:10.1016/j.socscimed.2007.07.024. PMID 17719708. 
  28. KC. Atwood. "Neurocranial restructuring" and homeopathy, neither complementary nor alternative.. „Arch Otolaryngol Head Neck Surg”. 129 (12), s. 1356-7, Dec 2003. doi:10.1001/archotol.129.12.1356. PMID 14676179. 
  29. E. Ernst, MH. Pittler. Efficacy of homeopathic arnica: a systematic review of placebo-controlled clinical trials.. „Arch Surg”. 133 (11), s. 1187-90, Nov 1998. PMID 9820349. 
  30. Sciencediredt.com A.L.B. Rutten, C.F. Stolper The 2005 meta-analysis of homeopathy: the importance of post-publication data (ang.)
  31. Journal of Clinical Epidemiology R. Lüdtke, A.L.B Rutten The conclusions on the effectiveness of homeopathy highly depend on the set of analyzed trials (ang.)
  32. G. Bornhöft, U. Wolf, K. von Ammon, M. Righetti i inni. Effectiveness, safety and cost-effectiveness of homeopathy in general practice – summarized health technology assessment.. „Forsch Komplementmed”. 13 Suppl 2, s. 19-29, 2006. doi:10.1159/000093586. PMID 16883077. 
  33. Ecam.oxfordjournals.org Bellavite P., Ortolani R., Pontarollo F., Piasere V., Benato G., Conforti A. Immunology and Homeopathy. 4. Clinical Studies—Part 2 Advance Access Publication 31 July 2006 (ang.)
  34. Portal informacyjno-prawny
  35. Encyklopedia leków – kategoria "leki", a nie "środki"
  36. D. Chakraborti, SC. Mukherjee, KC. Saha, UK. Chowdhury i inni. Arsenic toxicity from homeopathic treatment.. „J Toxicol Clin Toxicol”. 41 (7), s. 963–7, 2003. PMID 14705842. 
  37. E. Ernst, AR. White. Homoeopathy and immunization.. „Br J Gen Pract”. 45 (400), s. 629–30, Nov 1995. PMID 8554846. 
  38. Campbell A. Critical review of The Science of Homeopathy. „Br Homeopath J”. 67 (4), 1978. 
  39. Jones M: Malaria advice 'risks lives'. BBC Television, 2006-07-14. [dostęp 2009-03-24].</cite>
  40. Louis Bolk Instituut Deskstudie homeopathie en fytotherapie in de biologische veehouderij (niderl.)
  41. Awronka – strona Andrzeja Wronki Stanowisko Naczelnej Rady Lekarskiej z 4 kwietnia 2008 w sprawie stosowania homeopatii
  42. Jennifer Clarke Kosak: Heroic measures: Hippocratic medicine in the making of Euripidean tragedy. BRILL, 2004, s. 120. ISBN 9004139931. 
  43. Holtzscherer Aime, Legros Maria Soledad, Zastosowanie homeopatii w ginekologii, CEDH-Boiron – realizacja IW Daimonion Lublin, 1998.
  44. BBC Horizon (ang.). [dostęp 2010-06-19].</cite>
  45. Femtosecond Mid-IR pump probe spectroscopy of liquid water: evidence for a two-component structure Woutersen S, U Emmerichs, H J Bakker (1997) Science 278:658-660
  46. Roy R, Tiller WA, Bell IR, Hoover MR (2005).The structure of liquid water; novel insights from materials research; potential relevance to homeopathy. Materials Research Innovations, 9-4:577–608
  47. 48,0 48,1 Thermodynamics of extremely diluted aqueous solutions Elia, Vittorio & Marcella Nicoli (1999) Tempos in Science and Nature, Annals of the New York Academy of Sciences, vol 879: 241–247
  48. 49,0 49,1 Elia V, Niccoli M (2004).New physico-chemical properties of extremely diluted aqueous solutions. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry, 75: 815–836
  49. Thermoluminescence of ultra-high dilutions of lithium chloride and sodium chloride Louis Rey (2003)Physica A: Statistical mechanics and its applications, Vol 323, 67–74, DOI 10.1016/S0378-4371(03)00047-5
  50. 51,0 51,1 51,2 Homeopatia.net.pl Czytelnia Similimum Norbert Kuschick Blokady w leczeniu homeopatycznym, opracowanie Sylwia Kawka, "Homeopatia praktyczna" Nr 14 (2/2002), na podstawie Zeitschrift der Bundesrezbandes Patienten für Homöopathie e.V. 1/200 Haug Verlag (pol.)
  51. Scholten J. Homeopathie en de elementen, ISBN 90-74817-03-3
  52. Filozofia opracowanie na podstawie O. Stefana Norkowskiego OP
  53. Hoes J. "Homeopathie – totaalvisie op ziekte en gezondheid", 2002, ISBN 90-202-4368-3
  54. E.K. Ledermann, New Lights: Lectures on homeopathy and Philosophy, Homeopathy (2003) 92, 227–228.
  55. H. Walach, Homeopathy as semiotic, Semiotica 83 (1991): 81-95.
  56. L.L. Whyte, Essay on Atomism. From Democritus to 1960, Middletown, Wesleyan University Press, 1961.
  57. M. Redhead, Nonlocality and peaceful coexistence. In: R. Swinburne (ed.), Space, Time, and Causality, Dordrecht, Reidel 1983, pp. 151–189.
  58. How does homeopathy work: are we looking in the right place?, Homeopathy (2003) 92, 1–2.
  59. Ecam.Oxfordjournals Paolo Bellavite, Riccardo Ortolani, Francesco Pontarollo, Giuseppina Pitari, Anita Conforti Immunology and Homeopathy. 5. The Rationale of the Simile eCAM 2007;4(2)149–163 (ang.)
  60. C. Richardson-Boedler, The Doctrine of Signatures: a historical, philosophical, scientic view (I), British Homeopathic Journal (1999) 88, 172-177.
  61. C. Richardson-Boedler, The Doctrine of Signatures: a historical, philosophical, scientic view (II), British Homeopathic Journal (2000) 89, 26-28.
  62. II. W: Jan Hoes: Homeopathie. Totaalvisie op ziekte en gezondheid. Deventer: Ankh-Hermes bv, 2002, s. 106. 
  63. Polski królik doświadczalny
  64. USA: Agencja chce testów leków na umierających ludziach
  65. Łowcy ciał
  66. Łukasz Komsta Homeopatia a badania naukowe
  67. Porównanie skuteczności paracetamolu i ibuprofenu podawanego naprzemiennie i w monoterapii w leczeniu gorączki u dzieci
  68. Medycyna Praktyczna – Polacy o homeopatii
  69. Homeopathie en vaccinatie site van Tinus Smits, arts
  70. http://www.vhan.nl/ Stanowisko VHAN wobec szczepień (nl)
  71. Ustawa 7 art. 21
  72. Prawo farmaceutyczne – zmiany (Dz. U. z 2007 r. Nr 75, poz. 492)
  73. Dz.U.1999.31.302 – Specjalizacje lekarzy i lekarzy stomatologów
  74. 75,0 75,1 Kopia dokumentu
  75. 76,0 76,1 Rzeczpospolita – Spór lekarzy o homeopatię trwa
  76. Rada wyraziła zaniepokojenie zaangażowaniem części lekarzy, niektórych organizacji lekarskich i uczelni medycznych w popularyzowanie i promocję homeopatii. Rada uważa, że działania takie stoją w sprzeczności z art. 57 Kodeksu Etyki Lekarskiej i wezwała swoich członków do przeciwstawiania się ww. tendencjom oraz do propagowania medycyny opartej na przesłankach racjonalnych Stanowisko Naczelnej Rady Lekarskiej nr 7/08/V w sprawie stosowania homeopatii i pokrewnych metod przez lekarzy i lekarzy dentystów oraz organizowania szkoleń w tej dziedzinie (link bezpośredni nie działa – trzeba odnaleźć dokument na liście lub skorzystać z linku na stronie dyskusji hasła do Portalu dla lekarzy, gdzie również opublikowano treść oświadczenia NRL)
  77. Awantura o homeopatię – serial bez końca
  78. Spór o leki homeopatyczne
  79. Awantura o homeopatię: wiceminister zdrowia kontra NRL
  80. Hpathy.com S.Tessier, C. Aubry, D. Fournier, M. Jourde Professional Homeopathy in Quebec and Canada (ang.)
  81. Oficjalny raport AMA na temat niekonwencjonalnych metod leczenia
  82. Stehlin I., Homeopathy: Real Medicine or Empty Promises, dostępne w Internecie, dostęp 2007-05-22, 12:05
  83. Homeopathyoz.org Barbara Armstrong A history of homeopathy in Australia (ang.)
  84. Betterhealth.vic.gov.au Health and medical information for consumers, quality assured by the Victorian government (Australia) – Homeopathy (ang.)
  85. Homeopathy.co.nz Homeopathy in New Zeland (ang.)
  86. Liga.iwmh.net Ronko Itamura, M.D.,Ph. D., MFHom History of Homeopathy in Japan (ang.)
  87. Ani udowodnić, ani obalić (pol.). [dostęp 2007-09-08].</cite>
  88. Linde K, Clausius N, Ramirez G, Melchart D, Eitel F, Hedges LV, Jonas WB. Are the clinical effects of homeopathy placebo effects? A meta-analysis of placebo-controlled trials. „Lancet”. 350. 9081, s. 834-43, 1997. PMID 9310601. 
  89. Shang A, Huwiler-Müntener K, Nartey L, Jüni P, Dörig S, Sterne JA, Pewsner D, Egger M. Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy. „Lancet”. 366. 9487, s. 726-32, 2005. doi:10.1016/S0140-6736(05)67177-2. PMID 16125589. 
  90. Kleijnen J, Knipschild P, ter Riet G. Clinical trials of homoeopathy. „BMJ”. 302. 6772, s. 316-23, 1991. PMID 1825800. 
  91. Stefania Milazzoa, Nancy Russell, Edzard Ernst. Efficacy of homeopathic therapy in cancer treatment. „European Journal of Cancer”. 3. 42, s. 282-289, 2006. doi:10.1016/j.ejca.2005.09.025. 
  92. Healthy. net Dana Ullman Understanding homeopathy: The International Homeopathic Renaissance (ang.)
  93. Greenhalgh T, Gill P. Pressure to prescribe. „BMJ”. 315. 7121, s. 1482-3, 1998. PMID 9420483. 
  94. Kaczka homeopatyczna. Rzeczpospolita, 15 marca 2009.</cite>
  95. Working hypothesis for some homeopathic effects (ang.). [dostęp 2007-02-24].</cite>
  96. Daviv J Anick. High sensitivity ¹H-NMR spectroscopy of homeopathic remedies made in water. „BMC Complementary and Alternative Medicine”. 4:15, 2004. 
  97. 98,0 98,1 Czy zmierzch Homeopatii?
  98. Homeopatia. Wymiana korespondencji z urzędnikami, czyli gadał dziad do obrazu
  99. Ani udowodnić, ani obalić
  100. Yamashita M, Tall FD. A commentary on Newman's theory of health as expanding consciousness. „ANS Adv Nurs Sci”. 21. 1, s. 65-75, 1998. PMID 9730408. 
  101. W.R. Salzman, Second Law Applications – Equilibrium and Entropy Changes, Entropy of Mixing (Ideal Gases), w: Chemical Thermodynamics
  102. Mayaux MJ., Guihard-Moscato ML., Schwartz D., Benveniste J., Coquin Y., Crapanne JB., Poiterin B., Rodary M., Chevrel JP., Mollet M. Controlled clinical trial of homoeopathy in postoperative ileus.. „Lancet”. 8584 (1), s. 528–9, marzec 1988. doi:10.1016/S0140-6736(88)91314-1. PMID 2893935. 
  103. Davenas E, Beauvais F, Amara J, Oberbaum M, Robinzon B, Miadonna A, Tedeschi A, Pomeranz B, Fortner P, Belon P. Human basophil degranulation triggered by very dilute antiserum against IgE. „Nature”. 333. 6176, s. 816-8, 1988. doi:10.1038/333816a0. PMID 2455231. 
  104. R. Lüdtke, AL. Rutten. The conclusions on the effectiveness of homeopathy highly depend on the set of analyzed trials.. „J Clin Epidemiol”. 61 (12), s. 1197–204, Dec 2008. doi:10.1016/j.jclinepi.2008.06.015. PMID 18834714. 
  105. AL. Rutten, CF. Stolper. The 2005 meta-analysis of homeopathy: the importance of post-publication data.. „Homeopathy”. 97 (4), s. 169–77, Oct 2008. doi:10.1016/j.homp.2008.09.008. PMID 19371564. 
  106. New evidence for homeopathy
  107. "Jesus Christ The Bearer Of The Water Of Life – A Christian reflection on the New Age" punkt 2.2.3.Health: Golden living
  108. "Dlaczego nie należy palić homeopatów na stosie?"
  109. HOMEOPATIA PONAD PRAWEM (pol.). [dostęp 2007-09-15].</cite>
  110. forums.catholic.com Can Catholics use homeopathy? (ang.)
  111. homeoint.org Peter Morrell Homeopathy, Phenomenology and Zen (ang.)
  112. alternativa.cz Jiri Cehovsky Homeopathy – more than a cure, 15th chapter Buddism (ang.)
  113. shs.psr.edu Paul Tutwiler Herman Vetterling, The Philosopher Of San Jose; Philangi Dasa, The Buddhist of Santa Cruz (ang.)

Bibliografia

  • G. Federspil, F. Presotto, R. Vettor. A critical overview of homeopathy.. „Ann Intern Med”. 139 (8), s. W75; author reply W76, Oct 2003. PMID 14568881. 
  • RM. Almeida. A critical review of the possible benefits associated with homeopathic medicine.. „Rev Hosp Clin Fac Med Sao Paulo”. 58 (6). S. 324–31. PMID 14762492. 
  • Kleijenen J, Knipschild P, ter Riet G. "Clinical trials of homeopathy." BMJ (1991); 302: 316–323
  • J. Kleijnen, P. Knipschild, G. ter Riet, Clinical Trials of Homeopathy, British Medical Journal, February 9, 1991, 302:316-323.
  • Weiser M., Strösser W., Klein P. Homeopathic vs conventional treatment of vertigo: a randomized double-blind controlled clinical study.. „Archives of otolaryngology--head & neck surgery”, s. 879–85, 1998. PMID 9708713. 
  • P. Belon, J. Cumps, M. Ennis, et al., "Inhibition of Human Basophil Degranulation by Successive Histamine Dilutions: Results of a European Multi-Centre Trial," Inflammation Research 48 Supplement 1, 1999:17-18.
  • E. Davenas, F. Beauvais, J. Amara, et al., "Human Basophil Degranulation Triggered by Very Dilute Antiserum Against IgE," Nature, June 30, 1988, 333:816-18.
  • J. Maddox, J. Randi, and W. Stewart, "'High-dilution' Experiments a Delusion," Nature, July 28, 1988, 334:443-47.
  • Można sięgnąć też do zestawiania w: Paolo Bellavite and Andrea Signorini, The Emerging Science of Homeopathy: Complexity, Biodynamics, and Nanopharmacology
  • Facts and Fallacies of Alternative Medicine – Proceedings of the International Symposium, Pilzno, Czechy, Lipiec 23–25, 1998.
  • Hoes J. "Homeopathie – totaalvisie op ziekte en gezondheid", 2002, ISBN 90-202-4368-3
  • Kusse F. "Wat voor type bent u?", 2000, ISBN 90-71669-55-6
  • Scholten J. "Homeopathie en mineralen", 2001, ISBN 90-900579-9-4, przetłumaczona na j.polski
  • Scholten J. "Homeopathie en de elementen", ISBN 90-74817-03-3, przetłumaczona m.in. na j.ang. i j.niem.
  • Vithoulkas G. "Alles over homeopathie", 2004, ISBN 90-389-1485-7
  • Strona Pieta Guijto o homeopatii, dostępna w Internecie, dostęp 2007-03-22, 16:10 (niderl.)
  • B. Kluczykowska, H. Krasowska, T. Stożek "Wybrane zagadnienia z technologii postaci leku i biofarmacji – skrypt do ćwiczeń dla studentów V roku kierunku aptecznego", Akademia Medyczna im. M. Kopernika, Kraków 1986.
  • Jan Scholten: Secret Lanthanides / Jan Scholten. Utrecht: Stichting Alonnissos, 2005. ISBN 978-90-74817-16-5. 
  • Stehlin I. "Homeopathy: Real Medicine or Empty Promises", www.fda.gov/fdac/features/096_home.html
  • Klimek R. "Jak pokonać raka?", PWN 1992.
  • Neuroprotection from glutamate toxicity with ultra-low dose glutamate. Jonas W., Lin Yu, Tortella F.NeuroReport 12:335-339, 2001.

Linki zewnętrzne

Materiały zwolenników homeopatii

Materiały krytyczne



Źródło: Ten artykuł bazuje na treści artykułu: Homeopatia z Wikipedii; autorzy: w historii edycji; prawa autorskie: licencja CC-BY-SA 3.0 oraz GNU FDL

Uwaga! Projekt PrePedia został przeniesiony pod adres: http://pl.prepedia.org.
Ta strona stanowi wersję sprzed zmiany adresu w 2012 r. i nie jest już uzupełniana. Aby mieć pewność, że strona którą przeglądasz zawiera aktualne informacje, przejdź do aktualnej wersji tej strony!

Traffic lights 4 states 3.png To jest alternatywna wersja artykułu Homeopatia w Wikipedii. Powody jej publikacji są zamieszczone w dyskusji.


bn:হোমিওপ্যাথিgu:હોમિયોપેથી

hi:होम्योपैथीio:Homeopatioie:Homeopatiekn:ಹೋಮಿಯೋಪಥಿml:ഹോമിയോപ്പതി mr:होमियोपथीuz:Homeopathysimple:Homeopathyta:ஓமியோபதி te:హోమియోపతీ వైద్య విధానంur:معالجہ المثلیہ

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki